Еуразиялық экономикалық қауымдастық

Нарықтық романтизмнен кейінгі айқындық

Өткен он жыл коммунистік кезеңнен кейінгі елдерді шарпыған «нарықтық романтизмнен» көпшілікті айықтырды. Қоғамдық сана біртіндеп өзге арнаға бет бұрды. Соған қарамастан, бүгінгі жағдайда ырықтандырылған экономикаға нақты балама жоқ деген тұжырым басым.

Әлемдік еңбек бөлінісі — объективті шындық. Өндіріс шығыны төмен жерде өндіріс те, технология да шоғырланады. Қазіргі заманғы өнеркәсіптік және өзге технологиялар адам өмірінің барлық саласына еніп жатыр. Қандай ғылыми әлеуеті болса да, бірде-бір ел жалғыз өзі әлемдік техникалық прогреспен жарыса алмайды.

Еуразиялық экономикалық қауымдастық: интеграцияның жаңа механизмі

Әр елдің өз ерекшелігі мен шектеулері бар. Сондықтан реформалар барысында ысырапшылдыққа ұрынбау аса маңызды. Осы тұрғыдан қарағанда, Еуразиялық экономикалық қауымдастық аясындағы интеграция тиімді жолдардың бірі ретінде бағаланды.

2000 жылғы 10 қазанда Қазақстан Президенті Н. Назарбаевтың төрағалығымен Кедендік одаққа қатысушы елдердің Мемлекетаралық кеңесінің мәжілісі өтті. Бұл кездесу одақтас елдер халықтарының өмір сапасын жақсартуға бағытталған ортақ ниет пен мақсатты айқындаған оқиға ретінде бағаланды. Сол кезеңде ЕурАзЭҚ құру туралы құжаттың өмірге келуі интеграция тарихында жаңа парақ ашты.

Қауымдастық «жабық одақ» емес, ашық экономикалық ұйым ретінде сипатталды: қосылуға ниетті мемлекеттер үшін есік ашық болуы тиіс деген ұстаным айтылды. Сонымен бірге шешім қабылдауда қатысушылардың мүддесін ескеретін тетіктерге мән берілді: егер бір мемлекет түбегейлі келіспесе, ортақ шешім қабылдау мүмкін болмайды деген қағида қатысудың баршаға пайдалы болуына кепіл ретінде түсіндірілді.

Қазақстанның нарықтық реформалардағы орны және халықаралық мойындау

Қазақстан ТМД кеңістігінде экономикалық реформаларды алға жылжытқан елдердің бірі ретінде аталды. Елдің АҚШ тарапынан нарықтық экономикасы бар мемлекет ретінде танылуы халықаралық ынтымақтастықта Қазақстанның толыққанды әріптес дәрежесіне көтерілуіне ықпал етті. Мұндай мәртебе — жүргізілген реформалардың сыртқы ортада мойындалғанының белгісі ретінде бағаланды.

Бұл контексте интеграция ел мүддесіне қайшы келмей, керісінше өңірлік байланыстарды тиімді ету арқылы экономикалық әлеуетті күшейту құралы ретінде қарастырылды.

ЕурАзЭҚ-тен Шанхай үдерісіне дейінгі кеңірек көкжиек

ЕурАзЭҚ-ті «Шанхай бестігімен» байланыстыратын көпір ретінде қарастыру идеясы да айтылды. Мұндағы ой — кең нарығы және жоғары даму қарқыны бар Қытай факторын ескеру, сондай-ақ Үндістан секілді елдердің қызығушылығы артқан жағдайда өңірлік ықпалдастықтың салмағы өсетіні.

1996 жылғы 26 сәуірде Шанхайда Қазақстан, Қытай, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстан арасында шекара ауданындағы әскери саладағы сенімді нығайту туралы келісімге қол қойылды. Бұл құжат Азия–Тынық мұхит аймағында әскери-саяси деңгейі мен географиялық ауқымы тұрғысынан маңызды прецедент ретінде сипатталды: үлкен әскери әлеуетті өзара бақылау және кейін қысқарту ниеті көрініс тапты.

«Шанхай бестігі» кездесулері уақыт өте келе аймақтық әрі жаһандық саясаттың елеулі факторына айналды. Құрамында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері (Ресей мен Қытай) бар бұл форматтың әлеуеті ұйымның өміршеңдігін күшейтті.

Шанхай ынтымақтастық ұйымы: қауіпсіздік пен экономиканың түйіскен жері

2001 жылғы 15 маусымда Шанхайда Қытай, Ресей, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан басшылары Шанхай ынтымақтастық ұйымын (ШЫҰ) құру туралы Декларацияны және терроризммен, сепаратизммен, экстремизммен күрес туралы Конвенцияны қабылдады. Өзбекстанның қосылуына байланысты формат «Шанхай бестігі» атауынан ШЫҰ атауына өтті.

2001 жылғы 14 қыркүйекте Алматыда ШЫҰ-ға қатысушы үкімет басшыларының алғашқы кездесуі өтті. Онда террорлық актілерге қатысты ортақ ұстаным білдіріліп, терроризмнің жаһандық қатер екені, оған қарсы күрестің үйлесімді әрі тиімді халықаралық шараларды талап ететіні атап көрсетілді.

Интеграция нәтижелері және шешілмеген түйіндер

ЕурАзЭҚ қалыптасқаннан кейін қауымдастық ішіндегі тауар айналымы шамамен 38% артқаны көрсетілді. Қатысушы елдердің экономикалық құрылымдары бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленетінін ескерсек, бұл жоғары көрсеткіш ретінде бағаланды. Дегенмен реформалардың қарқыны әркелкі болды: кейбір елдер ілгерілеуді жеделдетсе, енді бірінде өзгерістер баяу жүрді.

Практикалық тетіктер деңгейінде де нақты қадамдар аталды: 2001 жылдың шілдесінен бастап қосылған құн салығын (ҚҚС) тауар арналатын орын бойынша алу тәртібіне көшу, тарифтердің едәуір бөлігін келісу. Сонымен бірге теміржол тарифтерін біріздендіру мәселесі өзекті болып қала берді. Транзиттік әлеуеті зор елдер үшін бұл — бастапқыда шығын сияқты көрінгенімен, ұзақ мерзімде жүк ағынын ұлғайту арқылы ұтымды шешімге айналуы мүмкін деген пайым берілді.

«Тұрақсыздық кезеңдерінде тұрақты өсім» күн тәртібі

2002 жылғы 8 сәуірде Алматыда Еуразиялық экономикалық қауымдастыққа мүше елдердің екінші саммиті — «Еуразиялық экономикалық саммит–2002» өтті. Ол «Тұрақсыздық кезеңдерінде тұрақты өсуді қамтамасыз ету» тақырыбына арналды. Форум Орталық Азияда геосаяси өзгерістер күшейген кезеңде өтіп, өңір елдерінің бір-бірін бұрынғыдан жақсырақ түсіне бастағанын және халықаралық терроризммен күресте күш-жігерді біріктірудің маңызын көрсетті.

Терроризмге қарсы әрекет әскери операциялармен ғана шектелмейді: әлеуметтік проблемалардың қордалануы да радикалдануға қолайлы орта қалыптастыра алады. Сондықтан қауіпсіздік жүйесін құру, экономикалық ынтымақтастықты кеңейту және халықтың әл-ауқатын арттыру өзара байланысты міндеттер ретінде қарастырылды.