Бұл идиииялық процестер - капиталдың алғашқы қорлануының басты кезеңдері ғана
Капиталдың алғашқы қорлануы: отарлау мен зорлықтың тоғысы
Америкада алтын мен күміс кендерінің ашылуы, жергілікті халықты жою, құлдыққа сатып рудниктерге тірідей көму, Ост-Индияны басып алып талап-тонау, Африканы «қара түстілерді аулайтын қорыққа» айналдыру — өндірістің капиталистік дәуірінің «таң шапағы» осылай көрінді. Бұл оқиғалар капиталдың алғашқы қорлануының негізгі кезеңдерін сипаттайды.
Испания Америкасындағы қанау жүйесінің қалыптасуы
Жергілікті халықты қанаудың Испания Америкасында ұзақ уақыт үстемдік еткен түрлері испандықтардың Эспанольеде жүргізген билеп-төстеуінің алғашқы жылдарында-ақ қалыптасты. Келімсектер үндістерді құлдыққа сала бастады. Құлдардың бірнеше партиясы тіпті Испанияға жіберіліп, сол жерде сатылды.
Колумбтың ұсынысы және «еріктілер» деп жариялау
Колумб бүкіл үндістерді құлдыққа айналдыруды ұсынып, мұның корольге орасан пайда әкелетінін дәлелдеуге тырысты. Алайда бұл ұсыныс қабылданбады. Үндістер «еріктілер» деп жарияланып, құлдыққа ресми түрде тыйым салынды. Бірақ тыйым түрлі айла-шарғыға жол ашатын ережелермен қатар жүрді.
Шіркеудің мүддесі
Діндарлар санын көбейту, отарлардағы ықпалын күшейту, табысты арттыру.
Үкіметтің мүддесі
Жергілікті халықты алым-салық төлеуші және бағынышты күш ретінде сақтау, бірақ оларды қоныстанушыларға түгел бермеу.
Испания үкіметі мен католик шіркеуі үндістерді жаппай құлдыққа салуға немесе қырып тастауға тікелей мүдделі болмады: шіркеу үшін олар шоқынатын қауым еді, ал үкімет үшін — салық төлеуші және жаңа бодандар. Сонымен бірге, қоныстанушылардың күшейіп кетіп, өз бетінше «жаңа сеньорларға» айналуынан қауіптенді.
Отаршылардың үстемдігі және «сылтаулар»
Алайда іс жүзінде қоныс аударған отаршылар күштірек болып шықты. Олар үндістерді «кісі етін жейтіндер» деген сылтаумен құлдыққа айналдыруды тоқтатпай, ақырында жергілікті халықты жаппай тәуелді күйге түсірді және үкіметті де мұны мойындауға мәжбүр етті.
Алтын үміті және мәжбүрлі еңбекке көшу
Колумб ашқан жерлерден «шексіз байлық ағылып келеді» деген үміт оның саяхатынан кейінгі алғашқы жылдарда-ақ сейілді. Алғашында Эспанольеден адам айтқысыз алтын қазынасын табуды көздеген Колумб арал халқының 14 жастан асқандарының бәріне алтын құмымен немесе мақтамен төленетін салық енгізді.
Бірақ көп ұзамай талап етілген алтын мөлшерін үндістердің жылына төрт рет жинап беруі мүмкін емес екені белгілі болды: Эспанольедегі алтын қоры аз еді, әрі оны үздіксіз өндіру де мүмкін болмады. Осыдан кейін алым-салықтың орнына рудниктерде немесе жер учаскелерінде ауыр еңбек міндеткерлігі енгізілді.
Екі негізгі тетік: «репартимьенто» және «энкомьенда»
«Репартимьенто» (жер «бөліктері»)
Эспанольеде 1497–1514 жылдары бірнеше рет жүргізілді: әрбір жер бөлігіне үндістердің бір немесе бірнеше ауылдағы халқы «бекітіліп», жер иесінің пайдасына барщина тәрізді жұмыс атқаруға міндеттелді.
«Энкомьенда» («сеніп тапсыру», «патронат»)
Король өзінің «ерікті» үндістерін — вассалдарын — кастилиялық қоныстанушыға уақытша пайдалануға берді. «Энкомендер» үндістер еңбегін қанады, ал табысының әдетте төрттен бірін қазынаға төледі. Бұл жүйе «үндістерді христиандарға айналдыру» және «үндістер мен христиандар арасында байланыс орнату» деген желеумен бүркемеленді.
Кейінірек бұл тәжірибе Мексика мен Перуде де кеңінен қолданылды: жер бөлініп, жергілікті халық сол учаскелерге бекітілді.
Антиль аралдарындағы демографиялық апат
Еуропалықтардың Антиль аралдарына келіп қоныстануы жергілікті халықты құрдымға әкелді. Плантациялар мен рудниктердегі титықтататын ауыр еңбек, көтерілістерді айуандықпен басып-жаншу, індеттер мен аштықтың салдары сұмдық болды: испандық биліктің 20 жылы ішінде Эспанольедегі миллионға жуық жергілікті халықтан небәрі 10–15 мың адам ғана қалды. XVI ғасырдың орта шеніне қарай Антиль аралдарындағы жергілікті халық түгелге жуық жойылды.
Жұмыс күші тапшылығы және Африкадан құл әкелу
Жұмыс күші барған сайын жетіспегендіктен, 1501 жылдан бастап аралдарға Африкадан қара нәсілді құлдарды әкеле бастады. 1518 жылы құл әкелу жөніндегі алғашқы келісім (асиенто) жасалды. Осыдан кейін еріксіз әкелінген адамдардың саны күрт өсті: оларды ауыр қара жұмысқа «бейім» деп таныған отарлық тәртіп плантациялар мен рудниктерді солардың есебінен ұстап тұрды.
Жаңа Дүниенің отарларында капиталистік қатынастар орныға алмады: керісінше, құлдық пен крепостниктік қатынастардың қатыгез түрлері кең тарады.
Құл саудасының Африкаға тигізген салдары
Африка халқын үш ғасырдан астам уақыт (XIX ғасырдың орта шеніне дейін) қанап, жаншып келген құл саудасының зардабы африкалықтар үшін апатты болды. Құл саудагерлері жергілікті князьсымақтардан соғыс тұтқындарын сатып алып, оларды көршілеріне айдап салып, тайпалар арасындағы жауласуды әдейі күшейтіп отырды.
Масштаб және адам шығыны туралы дерек
Дерекке сәйкес, сол кезеңде Африкадан Америкаға 100 миллионнан астам адам жөнелтілгені айтылады. Олардың төрттен бірі ғана Америкаға аман жеткен, ал қалғандары жол азабына шыдамай қырылып қалған деген мәлімет бар.
Мұндай ауқымды зорлық континентті қатты қансыратып, өндіргіш күштердің өсуін тежеді және еуропалықтар келмей тұрған кезеңмен салыстырғанда да мәдени дамуды күрт құлдыратты деген қорытынды жасалады.
Ескертпе: Мәтіндегі кейбір сандық деректер мен тұжырымдар бастапқы дереккөздің баяндауына сүйеніп берілді.