Ы. Маманов қазақ грамматикасындағы нөлдік форма туралы
Қазақ грамматикасындағы нөлдік форма: ұғымы, қалыптасуы және зерттелуі
Тіл білімінде кейбір грамматикалық формадағы сөздер арнайы грамматикалық көрсеткішсіз-ақ қолданыла береді. Осындай құбылысты сипаттау үшін ғылымда нөлдік форма ұғымы орнықты. Бұл термин әр кезеңде нөлдік жалғау, нөлдік морфема, нөлдік қосымша, нөлдік таңба сияқты атаулармен де белгілі болды.
Теориялық негіз: тілдік таңба және салыстыру қағидасы
Нөлдік форма теориясының қалыптасуына Фердинанд де Соссюрдің тілдік таңба туралы ілімі тірек болды. Соссюрдің пайымдауынша, грамматикалық мағына білдіретін көрсеткіші жоқ сөз тұлғасы өздігінен емес, басқа тұлғалармен салыстыру арқылы және солардан айырмашылығы арқылы танылады. Яғни «көрсеткіштің жоқтығы» да — белгілі бір жүйеде мағына тудыратын белгі.
Нөлдік форма туралы алғашқы жүйелі мәліметтер Ф.Ф.Фортунатов еңбектерінен бастау алады. Ол атау септікті басқа септік формаларымен қатар тұрып, грамматикалық мағына бере алатын, бірақ сыртқы көрсеткіші жоқ нөлдік форма ретінде қарастырған.
Негізгі идея: нөлдік форма — «ештеңе жоқ» емес, грамматикалық мағына жүйеде басқа формалармен оппозицияда тұрғандықтан байқалатын тұлға.
Ғылыми айналымға енуі және терминдік әркелкілік
1960 жылдардан бастап нөлдік форма теориясы белсенді түрде ғылыми айналымға түсті. Орыс тіл білімінде Ю.С.Маслов, П.С.Кузнецов, И.П.Иванова, А.М.Пешковский сияқты ғалымдар мәселені әр қырынан талдап, терминологиялық ұсыныстар жасады.
Қазақ тіл білімінде бұл құбылыс ұзақ уақыт бойы көбіне септік жалғауларының тасалануы, яғни жалғаулардың ашық және жасырын қолданылуы ретінде сипатталып келді. Мұндай бағыттағы байқаулар Ш.Х.Сарыбаев, Н.Т.Сауранбаев, Ә.Төлеуов, А.Ысқақов еңбектерінде көрініс тауып, ғылыми мақалалар мен оқулықтар арқылы орнықты.
Арнайы зерттеулер: нөлдік морфемаға бетбұрыс
Қазақ тіліндегі нөлдік форманы арнайы қарастырған зерттеушілер қатарында Ы.Маманов, С.Исаев, Н.Оралбаева, Ж.Балтабаевалардың еңбектері аталады. Бұл еңбектерде құбылыс «жалғаудың түсірілуі» ғана емес, нөлдік морфема ұғымы арқылы түсіндірілді.
Ы.Маманов ұстанымы
- Нөлдік формаға ілік, барыс, табыс септіктерінің жасырын тұлғаларын енгізеді.
- Бұйрық райдың 2-жақ жекеше түрін де осы қатарға жатқызады.
- Атау септікті бұл қатарда арнайы қарастырмайды.
Н.Оралбаева мен С.Исаев ұстанымы
- Атау септікті нөлдік форманың ең алғашқы элементі деп таниды.
- Септіктердің жасырын тұлғаларын нөлдік форма ретінде анықтайды.
- Тәуелдік жалғаудың кей үлгілерін (мыс., біздің ауыл), жіктік жалғаудың 3-жақ тұлғасын, 2-жақ жекеше бұйрық рай формасын да нөлдік формаға жатқызады.
Кеңею үрдісі: нөлдік морфема грамматикадан сөзжасамға дейін
Кейінгі зерттеулерде нөлдік форма тек грамматиканың шеңберінде ғана емес, кең аяда қарастырыла бастады. А.Қ.Омарова «Қазақ тіліндегі нөлдік морфеманың функционалдық және семантикалық аспектісі» атты докторлық диссертациясында нөлдік морфеманың сөзжасамға да қатысты екенін дәлелдейді.
Зерттеуші нөлдік морфеманы семантикалық-функционалдық сипатын ашу үшін екіге бөледі: грамматикалық нөлдік морфема (септік жалғаулары және өзге грамматикалық формалар) және сөзжасамдық нөлдік морфема. Бұл тілдік бірліктер функционалды-семантикалық аспектіде сипатталады.
Ашық/жасырын септік және белгілілік–белгісіздік мәселесі
Септік жалғауларының ашық және жасырын келуін (нөлдік форманы) бірқатар түркітанушы ғалымдар ұзақ жылдар бойы белгілілік–белгісіздік категориясымен байланыстырып түсіндіруге ұмтылды. Олардың бір тобы бұл категорияның түркі тілдерінде бар екенін әртүрлі дәлелдермен негіздейді.
М.Балақаев «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында (1961) грамматикалық белгілілік не белгісіздікті мағыналық белгілілік/белгісіздікпен теңестіруге болмайтынын айтады. Сонымен бірге түркі тілдері, соның ішінде қазақ тілі үшін белгілілік–белгісіздіктің айқын грамматикалық тұлғасы бар деуге келетін дербес қосымшасы жоқ деген тұжырым жасайды. Дегенмен ол мұндай мағыналық айырмашылық қазақ тілінде мүлде жоқ деуге болмайтынын да ескертеді.
Ы.Мамановтың концепциясы
Ы.Е.Маманов қазақ тілінде белгілілік–белгісіздік категориясы бар екенін көрсетіп, оның арнаулы грамматикалық көрсеткіштерін ажыратуға талпынады. Ол табыс және ілік септіктерінің ашық/жасырын қолданысын қазақ грамматикасындағы белгілілік–белгісіздік ұғымымен байланысты қарау керек деген концепция ұсынады.
- Ілік, табыс септіктерінің ашық келуі — белгілілікті білдіреді.
- Түсіріліп айтылуы — белгісіздік мәнімен байланысады.
- бір, біреу есімдіктері белгісіздік мағынаның көрсеткіші болуы мүмкін деп есептейді.
Сондай-ақ кісі есімімен келген ілікте белгілілік айқынырақ байқалатыны атап көрсетіледі: мысалы, Асанның үйі тіркесінде ілік жалғауының ашық берілуі қалыпты норма ретінде орныққан.
Белгісіздік мағына: әрі қарай кең зерттеуді қажет ететін өріс
Белгісіздік мағынасы тіл білімінде әлі де кеңірек зерттеуді қажет етеді. Өйткені белгісіздікті тек бір, біреу сияқты санаулы сөздермен немесе табыс септіктің жасырын тұлғасымен ғана шектеу жеткіліксіз. Белгісіздіктің тілдік табиғатын ашу үшін ең алдымен сөздерді мағыналық тұрғыдан — белгісіздік ұғымын білдіру мүмкіндігі тұрғысынан — талдау қажет.
Сөз таптары деңгейіндегі байқалуы
- Зат есімде: ағаш сияқты жалпы атауларда жалпылық, көптікпен қатар белгісіздік реңкі де көрінуі мүмкін.
- Сын есімде: көбіне заттанған түрінде белгісіздік реңкі байқалады (мыс., Белсенділер алға шықты).
- Сан есімде: болжалды түрінде белгісіздік мән болады (мыс., екілер, бестер шамасы).
- Есімдіктің бірнеше түрі белгісіздік мағынаны тұрақты түрде береді.
Етістік жүйесіндегі көрінісі
- Белгісіздік реңкі түбір етістіктерде де ұшырасады.
- Шақ формаларында: келер ме екен, барар еді сияқты үлгілерде болжал, күмән реңкі арқылы белгісіздік туындайды.
- Сыпат категориясында және аналитикалық етістіктер құрамында да белгісіздік мағына байқалуы мүмкін.
Қорытындылай айтқанда, белгілілік–белгісіздік пен нөлдік форманың арақатынасы бір ғана формалық құбылыспен шектелмейді. Бұл мәселе қазақ тіліндегі мағына мен тұлғаның байланысын кең аяда зерделейтін жеке зерттеулерді қажет етеді.