Қазақша рефераттар

Иммануил Морис Валлерстайн туралы қазақша реферат

Иммануил Морис Валлерстайн: қысқаша реферат

Иммануил Морис Валлерстайн (1930–2019) — әлемдік-жүйелік талдаудың негізін қалаған, заманауи солшыл радикалды қоғамтанудың ықпалды өкілдерінің бірі. Ол 1930 жылдың 28 қыркүйегінде Нью-Йорк қаласында дүниеге келді.

Валлерстайн әлеуметтануды Нью-Йорктегі Колумбия университетінде оқыды. Әр жылдары Колумбия университетінде (1958–1971), Мак-Гилл университетінде (1971–1976), Бингемтон университетінде (1976–1999) және Йель университетінде (2000 жылдан бастап) қызмет атқарды.

Фернан Бродель орталығы және ғылыми қызметі

1976 жылдан бастап Валлерстайн өзі ұйымдастырған Фернан Бродель орталығында экономика, тарихи жүйелер және өркениеттерді зерттеумен айналысты. 1994–1998 жылдары Халықаралық әлеуметтанулық ассоциацияның президенті болды.

Негізгі еңбектері

Валлерстайнның басты еңбегі — көптомдық «Қазіргі заманғы әлем-жүйе» (The Modern World-System).

  • I том (1974): XVI ғасырдағы еуропалық әлем-экономиканың қалыптасуы.
  • II том (1980): дамуы және меркантилизм кезеңі.
  • III том (1989): тарихын 1840-жылдарға дейін жеткізу.

Басқа еңбектерінде ол XIX–XX ғасырлардағы капиталистік әлем-экономиканың эволюциясын талдап, XXI ғасырға болжамдар жасады.

«Әлем-экономика» ұғымы

Валлерстайн енгізген негізгі ұғымдардың бірі — әлем-экономика. Бұл — саудаға негізделген халықаралық байланыстар жүйесі. Ол Фернан Бродельдің идеяларына сүйене отырып, қоғамтануда жиі еленбей келген ішкі және сыртқы факторлардың өзара бағыныштылығы мен тәуелділігін айқынырақ көрсетті.

Капиталистік әлем-жүйенің басты сипаттары

Валлерстайнның әлемдік-жүйелік теориясы әлемдік капиталистік экономиканың бірқатар негізгі қағидаларын ұсынады:

1) Қозғаушы күш

Капиталдың үздіксіз жинақталуы жүйенің негізгі драйвері болып саналады.

2) Кеңістіктік жіктелу

Жинақталу «орталық — периферия» сызығы бойынша кеңістікте сараланады.

3) Жартылай периферия

Жартылай периферия құрылымды түрде өмір сүреді және жүйедегі тепе-теңдікті ұстап тұрады.

4) Ақысы төленбеген еңбек

Ақысы төленбеген еңбек әлемдік капиталистік экономикада маңызды рөл атқарады.

5) Халықаралық жүйемен байланыс

Капиталистік әлем-жүйе халықаралық саяси жүйемен тұрақты түрде өзара әрекеттеседі.

6) Тарихи бастау

Қазіргі әлемдік экономиканың бастауы XVI ғасырмен байланыстырылады.

7) Географиялық таралу

Жүйе Еуропада қалыптасып, кейін әлемге кең тарады.

8) Гегемония

Белгілі кезеңдерде дербес мемлекеттер гегемондық рөлге ие болады.

9) Үнемі жаңару

Мемлекеттер, этникалық топтар және шаруашылық құрылымдар үнемі пайда болып, қайта жаңғырып отырады.

10) Қарсы қозғалыстар

Жүйені бір мезгілде әлсірететін де, белгілі деңгейде қолдайтын да жүйеге қарсы қозғалыстар болады.

11) Нәсілшілдік пен сексизм

Нәсілшілдік пен сексизм әлем-жүйені ұйымдастыратын әрі тәртіпке келтіретін іргелі принциптер ретінде қарастырылады.

12) Ритмдер мен ұзақ үрдістер

Әлем-жүйе өмірі орта мерзімді циклдік ырғақтармен қатар ұзақ ғасырлық үрдістер арқылы сипатталады.

Жаһандану туралы қағидалар

Валлерстайн жаһандануды талдауда төмендегі тұжырымдарды ерекше маңызды деп көрсетеді:

  • Жаһандану модернизациямен қатар жүреді: мемлекеттер арасындағы интернационалдық байланыстардың экономикалық жүйеленуі және сананың жаһандық мәдениетінің қалыптасуы осы үдерістің бір бөлігі.

  • Жүйелі өзара әрекет: планетадағы барлық жекелеген байланыстар біртіндеп жүйелі өзара іс-қимылға бірігеді.

  • Кеңістік «тарылады», уақыт айырмасы азаяды: феноменологиялық қашықтық қысқарып, уақыт «жинақталады».

  • Біртұтас әлем бейнесі: адамдар әлемді барған сайын біртұтас тұтастық ретінде қабылдай бастайды.

  • Әмбебаптылық пен саяси бейтараптықтың шегі: бұл ұстанымдар бұрынғыдай даусыз қағида ретінде қабылданбайды.

  • Тәуекел мен сенімнің кеңеюі: тәуекел де, сенім де жаһандық деңгейде ұлғаяды.