Қаржы ресурстарының қалыптасу көздері түсінікті түрде
Нарықтық экономика жағдайында кез келген кәсіпорын үшін шаруашылық-қаржылық қызметті қажетті қаражатпен қамтамасыз ету — басқарудың маңызды объектісі. Бұл міндет кәсіпорынның тұрақты жұмыс істеуіне, өндірісті дамытуға және қаржылық міндеттемелерді уақтылы орындауға тікелей әсер етеді.
Қаржы ресурстары ұғымы
Қаржы ресурстары — кәсіпорын қарамағындағы, оның қаржылық міндеттемелерін орындауға және өндірісті қаржыландыруға бағытталатын ақша қаражаттарының жиынтығы.
- өндіріс процесін дамыту;
- өндірістік емес сала объектілерін қолдау және дамыту;
- резервтік қорларды қалыптастыру.
Қаржыландыру көздерін қалыптастыру
Кәсіпорын қызметін қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету — өндірісті қаржыландырудың нысандары, әдістері және принциптері жүйесі. Кең мағынада бұл кәсіпорын капиталының қалыптасу процесін білдіреді. Қаржы ресурстарын тартудың ішкі және сыртқы көздері болады.
Ішкі көздер
Кәсіпорынның өз қызметі барысында қалыптасатын меншікті қаражаттар.
- кәсіпкерліктен түскен табыс;
- амортизациялық аударымдар;
- активтерді, қажетсіз мүлікті және қосалқы бөлшектерді сатудан түскен қаражат.
Сыртқы көздер
Сыртқы инвесторлар мен кредиторлар салымдары есебінен қалыптасатын қаржыландыру.
- құнды қағаздар эмиссиясы;
- банктік және коммерциялық несиелер;
- лизинг және факторинг;
- қайтарымсыз және демеушілік қаржылық көмек және басқа да нысандар.
Табыстың ерекше рөлі
Ішкі қаржыландыру көздерінің ішінде табыстың маңызы ерекше. Табыс — меншікті капитал өсімінің негізгі көзі. Нарықтық қатынастар жағдайында акционерлер мен қаржы менеджерлері кәсіпорын қарамағында қалатын табыс көлеміне сүйене отырып, даму перспективаларына сай дивидендтік және инвестициялық саясат бойынша шешімдер қабылдайды. Нарықтық экономикада табыс өндірістік активтердің де, өндірілетін өнімнің де қозғаушы күші саналады.
Сыртқы қаржыландырудың негізгі нысандары
Құнды қағаздар эмиссиясы
Эмиссияның мақсаты — қажетті қаражатты қысқа мерзім ішінде тарту. Құнды қағаздардың бастапқы және қосымша эмиссиялары болады: бастапқы эмиссия кәсіпорын құрылған кезде жүзеге асады, ал қосымша эмиссия — қосымша қаражатқа мұқтаждық туындағанда орындалады.
Акция
Акция иесіне (акционерге) дивиденд түрінде кәсіпорын табысына және кәсіпорын таратылған жағдайда оның мүлкіне құқық беретін құнды қағаз.
Облигация
Облигация — қарыздық құнды қағаз. Ол арқылы кәсіпорын белгілі бір мерзімге және пайыз төлеу шартымен несие берушілердің қаражатын тарта алады.
Кәсіпорындар облигациялар, акциялар, опциондар, фьючерстер, варранттар сияқты әртүрлі құралдарды шығара алады, алайда ең кең тарағандары — акциялар мен облигациялар.
Банктік несие
Банктік несие — кәсіпорындарға белгілі бір мерзімге, пайыздық мөлшерлемемен және мақсатты пайдалануға берілетін банк қаражаты. Несиенің құны көбіне кепіл сапасына тәуелді: кепілге қойылған мүлік неғұрлым өтімді әрі сенімді болса, несие шарттары соғұрлым қолайлы болуы мүмкін.
Коммерциялық несие
Коммерциялық несие — кәсіпорындардың бір-бірін өзара несиелеуі. Тауарды сатып алу кезінде сатып алушы есеп айырысу мерзімін кейінге қалдырады, ал сатушы мәмілеге пайыздық үстеме ақы қосуға құқылы. Осыған байланысты коммерциялық несие тауар нысанындағы несие ретінде сипатталады.
Артықшылықтары
- сатуды жеделдетеді;
- айналым қаражаттарының айналымдылығын арттыруға көмектеседі;
- көп жағдайда банктік несиеге қарағанда арзанырақ;
- кәсіпорындар арасындағы өзара қаржылық қолдауды күшейтеді.
Көптеген шағын кәсіпорындар үшін коммерциялық несие қаржыландырудың негізгі, кейде жалғыз көзі болуы мүмкін.
Лизинг
Лизинг — мүлікті сатып алу, оны белгілі бір мерзімге ақылы негізде жалға беру және лизинг алушының мүлікті толық өтеу мүмкіндігімен байланысты инвестициялық қызмет. Бұл өндірістік құралдарға ұзақ мерзімді инвестиция салуды қаржыландырудың тиімді нысаны ретінде қарастырылады.
Лизинг кәсіпорынға ұзақ кезең ішінде сыртқы қаражатты өз айналымында пайдалануға мүмкіндік беріп, техникалық қайта жарақтандыруда маңызды рөл атқарады.
Факторинг
Факторинг — тауарды сату-сатып алу барысында пайда болған, бірақ әлі өтелмеген дебиторлық қарызды талап ету құқығын факторингтік компанияға немесе банктің факторинг бөлімшесіне беру арқылы жүзеге асатын қатынастар. Факторингтік ұйым кәсіпорынды қаржымен қамтамасыз етіп, дебиторлық берешекті өндіріп алу құқығын өзіне алады және бұл қызмет үшін пайыздық төлем алады.
Жылдам есеп айырысу
Төлем айналымын жеделдетуге көмектеседі.
Айналымды күшейту
Ағымдағы активтердің айналымдылығын арттырады.
Шағын бизнеске қолайлы
Дебиторлық қарыз уақтылы өтелмегенде тәуекелді азайтады.
Қорытынды
Қаржы ресурстары кәсіпорынның өндірістік, инвестициялық және қаржылық қызметі барысында пайдаланылады. Олар үнемі қозғалыста болғандықтан, көлемі мен құрылымы нарықтық жағдайға, кәсіпорын стратегиясына және қаржыландыру саясатына қарай өзгеріп отырады.