Қазақша рефераттар

Көне түркі ескерткіштері

Кіріспе

Ғылыми жұмыстың өзектілігі

«Ешкім сызып тастай алмайтын, ешкім жоққа шығара алмайтын» (О. Сүлейменов) аса құнды тарихи мұралардың бірі — көне түркі ескерткіштері. Қанша дәуір өтсе де өшпей, бүгінгі күнге жеткен бұл жазбалар бүкіл түркі әлемінің рухын көтеріп, ұлылығын танытады. Ескерткіш мәтіндерінде ата-бабаларымыздың ел мен жер үшін, еркіндік пен тәуелсіздік үшін жүргізген күресінің ерлік шежіресі сақталған.

Көне мұраны танып-білу, бағалау және жас ұрпақ санасына сіңіру — осы жұмыстың басты бағдарын айқындайды. Білге қаған, Тоныкөк, Күлтегін сынды қайраткерлердің елдік пен ерлікті ұлықтаған істері ескерткіш тілінде кеңінен көрініс тапқан деп пайымдаймыз. Әдеби-көркемдік тәсілдермен өрнектелген көне түркі мәтіндерінің ерекшеліктерін зерттеу — өскелең ұрпаққа қалатын жауапты мұрат.

Мақсат

Көне түркі ескерткіштерінің тарихын танып, тілдік ерекшеліктері мен рухани мазмұнына лайықты баға беру; мәтіндердегі сөздердің байланысу түрлерін талдап көрсету.

Болжам

Егер көне түркі ескерткіштеріндегі сөздердің байланысу түрлері туралы түсініктер мектеп бағдарламасында жүйелі қамтылса, көне мәдениет рухын асқақтатып, жас ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Зерттеу деңгейі, әдісі және маңызы

Зерттелу деңгейі

Бұл бағытта В. Радлов, В. Томсен, П. Мелиоранскиймен қатар В. Банг, Г. Рамстедт, А. М. Нок сияқты зерттеушілер елеулі үлес қосты. Қазақстандық ғалымдардан Ғ. Айдаров, М. Жолдасбеков, А. Аманжолов, Ә. Өміралиев еңбектері айрықша аталады.

Әдіс және практикалық мәні

Мәтіндерді салыстырмалы-талдамалы тұрғыдан қарастырып, синтаксистік байланыстарды жүйелеу көзделеді. Нәтижесінде ескерткіш мазмұнын ашуға, сөздердің байланысу түрлерін мысалдармен дәлелдеуге мүмкіндік туады.

Құрылымы

Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан тұрады. Соңында қосымшалар мен пайдаланылған әдебиеттер тізімі беріледі.

I тарау. Көне түркі ескерткіштері

Тарихты білу, оның бастау алар кезеңдеріне үңілу және бүгінгі күнге қажетті сабақ табу — барлық халықтарға тән үрдіс. Қазақ тілі кенеттен пайда болған оқшау тіл емес: оның арғы тегі бар. Қазақ тілі — түркі тілі аталатын алып бәйтеректің ірі тармақтарының бірі.

Түркі қағанаты: тарихи негіз

VI–VIII ғасырларда түркілерден тараған қырықтан астам халықтың арғы тегі бір атаумен — түркілер деп аталған. Осы кезеңде Түркі қағанаты құрылды. «Түркі» этнонимі қытай жылнамаларында 542 жылдан белгілі, ал түркілердің мемлекеттік дәрежеге көтерілуі 552 жылдан басталады.

Түрік қағанаты Солтүстік Кавказ бен Қара теңіздің солтүстік жағалауына дейін үстемдік етіп, VI ғасырдың жартысында Азияның едәуір аумағын қамтыды. Құрамына қырғыз, оғыз, ұйғыр, дулу, үйсін сияқты түрік тілдес тайпалар кірді. Қағанатты Бумын, кейін Істемі қаған басқарды.

Елтеріс (Құтлығ) қағанның ұлдары жас болғандықтан, билік інісі Қапағанның қолына өтті. Ол алғашында қағанаттың қуатын күшейткенмен, кейін қатал билігі салдарынан тайпалардың бөлінуі үдейді. Қапаған қаза тапқан соң, билік Білге қағанға көшіп, ол мемлекетті нығайтуға айрықша күш жұмсайды.

«Түркі елінің аты, заты жоқ болып жоғалмасын деп, өзімді Тәңірі есіркеп таққа отырғызды… Түркі елі үшін түнде ұйықтай алмадым, күндіз отыра алмадым…»

Білге қаған ескерткішінен мазмұндық үзінді

Орхон–Енисей жазулары және «руника» атауы

Түркі халықтарының тарихи мұралары — тарих, мәдениет және тіл тұрғысынан баға жетпес қазына. Орхон–Енисей жазулары түркологиялық әдебиеттерде «руникалық жазу» деп те аталады. «Руна» сөзі ежелгі гот тайпаларындағы «құпия» мағынасымен байланыстырылады: бір кезеңде Орхон мен Енисей бойынан табылған таңбалы жазудың тілі көпке дейін оқылмай, жұмбақ күйде қалды.

1889 жылы Енисей бойынан табылған жазулар атласы жарияланып, сол жылы Моңғолияға ғылыми экспедиция ұйымдастырылды. Н. М. Ядринцев Орхон өзені бойынан жазуы бар тастарды анықтап, кейін В. В. Радлов ескерткіштерді барып тексерді. 1893 жылы В. Томсен көне түркі жазуының оқылу кілтін тауып, мәтіндердің түркі халықтарына тиесілі екенін ғылыми түрде дәлелдеді. В. В. Радлов ескерткіштердің алғашқы аудармаларын жасап, кең жұртшылыққа таныстырды.

Енисей ескерткіштері

Енисейдің жоғарғы сағасы, Тува, Якутия, Моңғолия аймақтарынан табылған жазбалар. Зерттеушілер: В. В. Радлов, С. Е. Малов, Х. Н. Оркун, С. В. Киселев, И. А. Батманов және т.б.

Талас ескерткіштері

1896–1898 жылдары (бұрынғы Әулиеата өңірі) табылған. Талас жазуларын анықтаушылардың бірі — В. А. Каллаур. Қазіргі таңда саны 10-нан асады.

Орхон ескерткіштері

VII ғасырдың соңы – VIII ғасырдың басындағы Құтлығ қаған, Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Күлі-чор сияқты ірі мәтіндер және бірқатар шағын ескерткіштер.

II тарау. Көне түркі ескерткіштеріндегі сөздердің байланысу түрлері

Синтаксис: зерттеу нысаны

Синтаксис — грамматиканың негізгі салаларының бірі. Мұнда сөздердің тіркесу жолдары, сөйлем түрлері және сөйлем мүшелері қарастырылады. Кез келген тілдің синтаксистік құрылысы сөз тіркесі мен сөйлемге сүйенеді: адам ойды жеткізу үшін бір сөзді де, бірнеше сөздің тіркесін де қолданады, ал сөйлем ішіндегі сөздер өзара синтаксистік қатынасқа түседі.

Ескерткіш тіліндегі сөйлем түрлері

Хабарлы сөйлем

  • Артқы кучлуг қырқ аз қаған йағымыз болты

    Артқы күшті қырық аз қағаны біздің жауымыз болды.

  • Екінті күн келті

    Екінші күні келді.

  • Турк будун алқынты

    Түркі халқы әлсіреді.

Сұраулы сөйлем

  • Не буңы бар?

    Не мұңы бар?

  • Неке тезерміз?

    Неге қашамыз?

  • Бен саңа не айайын?

    Мен саған не айтайын?

  • Қаған му?

    Қаған ба?

Лепті (бұйрық/үндеу) сөйлем

  • Көңлунче удыз

    Көңіліңше жүргіз.

  • Аны біл!

    Оны біл!

  • Сіз ташықың!

    Сендер жиналыңдар!

Хабарлы сөйлемнің болымды/болымсыз келуі

  • Қапаған қаған түн удыматы

    Қапаған қаған түнде ұйықтамады.

  • Күндіз олурматы

    Күндіз отырмады.

  • Он оқ беглері, будуны қоп келті

    Он оқ бектері, халқы көп келді.

Сөздердің тіркесу сипаты: салалас және сабақтас

Салалас тіркес

Сөздердің тең дәрежеде, қатар байланыса тіркесуі ерте кезеңдерден белгілі. Мысалы:

  • Бу учегу қабысар

    Бұл үшеуі бірігер.

  • Турк будун өлті, алқынты, йоқ болты

    Түркі халқы өлді, әлсіреді, жоқ болды.

Сабақтас тіркес

Сабақтас байланыста бір сөз бағыныңқы, екіншісі басыңқы болады. Ескерткіш тіліндегі сабақтас тіркестердің байланысу тәсілдері қазіргі түркі тілдеріне жақын:

  • Септік жалғаулар арқылы: Бенің будуным антра ерур; Талуйқа кічіг тегмедім.
  • Тәуелдік жалғаулар арқылы: Бенің будуным; Екі улугі; Қаған інісі.
  • Жіктік жалғаулар арқылы: Арық оқсен; Қырқ аз оғлы мен.
  • Көптік жалғауы арқылы: Он оқ беглері, будуны қоп келті.
  • Шылаулар арқылы: Чік будун қырқ аз бірле йағы болты; Темір қапығ тегі іртіміз.
  • Орын тәртібі арқылы: Ебін, барқын…
  • Интонация арқылы: Улығы — шад ерті.

Сөздердің байланысу түрлері

Ескерткіштердегі сөздердің байланысу түрлері көп жағдайда қазіргі түркі тілдеріндегі жүйемен сабақтас. Қазақ тіліндегідей, ескерткіш тіліндегі байланыстарды шартты түрде беске бөліп қарастыруға болады: қиысу, меңгеру, матасу, қабысу, жанасу.

1) Қиысу

Қиысу — бастауыш пен баяндауыш арасындағы байланыс. Бастауыш қандай тұлғада тұрса, баяндауыш та соған сәйкес тұлғада келеді:

  • Біз қорқмадымыз

    Біз қорықпадық.

  • Қырқ аз оғлы мен

    Қырық аз ұлымын.

  • Он оқ беглері, будуны қоп келті

    Он оқ бектері, халқы көп келді.

2) Меңгеру

Меңгеру — көбіне баяндауыш пен толықтауыш арасындағы байланыс. Бағыныңқы сөз белгілі бір септік тұлғасында тұрып, басыңқы сөзге бағынады. Ескерткіштерде бұл байланыс жиі ұшырасады.

Берілген мәтін осы тұста үзіледі, сондықтан меңгерудің түрлерін (мысалы, табыс септік тұлғасы арқылы меңгерілу) толық мысалдармен әрі қарай жалғастыру үшін бастапқы материалдың жалғасы қажет.

Қорытынды

Көне түркі ескерткіштері — түркі өркениетінің жазба мәдениетін айғақтайтын, елдік идеяны ұрпаққа аманаттаған бірегей мұра. Бұл мәтіндерді тілдік тұрғыдан талдау, әсіресе сөздердің байланысу түрлерін жүйелеу, көне тілдің құрылымын тануға және қазіргі түркі тілдерімен сабақтастығын нақтылауға мүмкіндік береді.