Ақша туралы осы уақытқа дейiн талай - талай шығармалар жазылып, ақшаны бiреулерi пайдалы тауар деп мақтаса, ал бiреулерi оны қоғамға зиянын тигiзедi деп даттауда
Ақша туралы көзқарастар және оның қоғамдағы рөлі
Ақша туралы осы уақытқа дейін талай еңбектер жазылды: біреулер оны пайдалы құрал әрі тиімді тауар деп дәріптесе, енді біреулер қоғамға зиян келтіреді деп сынайды. Себебі ақша үшін бүкіл қоғам еңбек етеді: ол біреулерді бақуатты өмірге жеткізсе, біреулерді қайғылы жағдайларға ұрындыруы мүмкін.
Дегенмен қоғамның қызмет етуге ынталандыратын негізгі құралдардың бірі — ақша. Ол экономикалық белсенділікті күшейтіп, өндіріс пен айырбастың үздіксіз жүруіне ықпал етеді.
Негізгі ой: ақша қоғамдағы ең қуатты ынталандыру тетіктерінің бірі ретінде өндіріс, айырбас және шаруашылық байланыстардың қозғалтқышына айналады.
Ақшаның тарихи қалыптасуы
Ақшаны нақты бір адам «ойлап тапқан» жоқ. Ол тауар айналысының дамуына байланысты тарихи түрде қалыптасты: ұзақ эволюциялық жолдан өтіп, бүгінгі ақша нысандарына дейін жетті. Заттардың тауарға айналуы — ақшаның пайда болуына алып келген объективті алғышарттардың бірі.
Әрбір тауар тұтыну құнын алудың құралы бола отырып, оны өндіруші тұрғысынан айырбас құны ретінде көрінеді. Айырбас құны тауарлардың өзінен бөлініп шығып, олармен қатар дербес өмір сүретін ерекше тауарға айналады — ол ақша.
Айырбас пен айналыстың шарттылығы
Егер ақша айналысы болмаса, тауар айналысы да толыққанды жүзеге аспас еді. Тауар құнының ақша түрінде көрінісі — оның бағасы.
Жалпыға бірдей эквивалент
Ақша — жалпыға бірдей эквивалент, ерекше тауар. Онда барлық басқа тауарлардың құны бейнеленеді және оның делдал ретіндегі қатысуымен тауар өндірушілер арасында еңбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз жалғасады.
Ақша формаларының эволюциясы: металдан қағазға дейін
Ақша өз даму тарихында көптеген сатылардан өтті: алғашқы белгілерінен бастап қазіргі заманғы электронды және несие ақшаларына дейін түрлі формаларға ауысып, жетілді. Соған қарамастан металдық теория тұрғысынан алғанда алтын мен күміс ұзақ уақыт бойы толыққұнды ақша сипатымен ерекшеленді.
Алтын мен күміс металдық ақша айналысының негізін құрады және ақшаға тән қызметтердің барлығын атқара алды. Алайда қоғам дамуына байланысты металдық айналыс біртіндеп қағаз және несие ақшалармен алмасты. Яғни әлеуметтік-экономикалық дамуда қағаз және несие ақшаларға деген қажеттілік туындады.
Металл ақша өзінің формасын сақтағанымен, бүгінгі таңда ол нақты айналыста жетекші орынға ие емес. Демек, металл ақшадан қағаз ақшаға өтудің өзіндік себептері бар.
Бүгінгі талқылаудың өзегі
Тақырыптың өзектілігі — ақшаның экономикадағы маңызын, бүкіл шаруашылықты ынталандыру қасиетін, металдық ақша айналысының тарихи мәнін және металл ақша айналысынан қағаз ақшаларға өтудің негізгі себептерін ашып көрсету.