Қазіргі қазақтар - этнос болып қалыптасқан қазақтар

Бізді қоршаған өмірдегі құбылыстар мен оқиғалар себеп-салдарсыз өздігінен өзгермейді: олар белгілі бір объективті заңдылықтар негізінде жүзеге асады. Сол сияқты адамзат даму барысында объективті түрде әртүрлі әлеуметтік қауымдарға жіктеледі. Соның бірі — этнос.

Көне гректер өзге халықтарды атау үшін ethnos сөзін қолданған; оның латынша аналогы — natio. Грек тілінде халықты білдіретін өзге атаулар да болған (мысалы, лаос — тұрғындар, демос — азаматтар жиынтығы), бірақ олардың реңкі көбірек әлеуметтік сипатта еді.

Орыс тілінде ұзақ уақыт бойы балама ретінде «халық» ұғымы қолданылып келді. «Народ» сөзінің түбірі «род» екенін байқау да қиын емес. Ал «этнос» термині ғылыми айналымға тек XIX ғасырдың соңынан бастап белсендірек енді. Дегенмен, осы күнге дейін оның мазмұнын түсіндіруде зерттеушілер арасында бірізділік толық қалыптасқан жоқ.

Кеңес этнографиялық мектебі этнос ұғымын көбіне примордиализм аясында қарастырды: индивидтің белгілі бір этносқа жататынын анықтайтын белгілерді нақты санамалауға болады делінді. Бұл тұжырымда этнос объективті шындық ретінде қабылданады, ал этностықты қолдан құрастыруға немесе жарандарға «таңуға» болмайды.

Зерттеушілер этностың гомеостатикалық және динамикалық типтері туралы да жазады: біріншісі табиғатпен тепе-теңдікті сақтай отырып өмір сүруге ұмтылса, екіншісі дамуды табиғатты өзгерту, бағындыру арқылы жүзеге асыруға бейім деп түсіндіріледі. Сонымен қатар гетерономдық және автономдық этностар туралы жіктеулер де бар.

Этносты түсіндіруде маңызды әдістемелік айырма бар: этностық белгілер мен этносты құрастыратын факторларды ажырата білу керек.

Кейбір авторлар этносты экономикалық қатынастар бірлігімен байланыстыра түсіндіруге тырысқан. Алайда бұл өлшемді этностың тікелей белгісі деу орынсыз: экономикалық байланыстар белгілі бір аумақта этникалық қатынастардың қалыптасуына алғышарт жасай алады, бірақ этностың мәнін толық ашып бермейді.

Материалдық игіліктерді өндіру тәсілі әлеуметтік-этникалық қауымдастықтардың пайда болуы мен алмасуына әсер етуі мүмкін екенін толық жоққа шығаруға болмайды. Дегенмен, формациялардың ауысуы тұтастай этностың бір сәтте түбегейлі өзгеруіне міндетті түрде әкелмейді: этностың кейбір элементтері үдерістен «озып», ал кейбірі кейіндеп қалуы ықтимал.

Этникалық-мәдени параметрлер салыстырмалы түрде тұрақты, ал әлеуметтік-экономикалық параметрлер жиі өзгермелі болады. Сондықтан этникалық үдерістер әлеуметтік-экономикалық тарихтағы күрт «секірістерге» ілесе бермеуі мүмкін.

Кей жағдайларда этникалық интеграцияны экономикалық формалардан гөрі саяси институттар (потестарлық тетіктер, билік құрылымдары) тиімді жүзеге асырады. Әсіресе, феодализм жағдайында экономикалық байланыстардың жергілікті сипат алуына байланысты біріктіруші рөлдің билік органдарына ауысатыны жиі айтылады.

Осы логикамен Ю.В. Бромлей этносты айқындайтын сипаттарға мәдениет (тілді қоса), психика, өзіндік сана және өзіндік атауды жатқызады. Дәл осы кешен этникалық қасиеттердің «ядросын» құрайды; этникалық қауымдастықтар бір-бірінен ең алдымен осы қасиеттер арқылы ажыратылады.

С.М. Широкогоров этносты: «бір тілде сөйлесетін, өзіне тән тұрмыс-салты, әдет-ғұрыптары, рәсімдері мен дәстүрлері бар, тектік бірлігін мойындайтын адамдар тобы» деп сипаттайды. П.И. Кушнер де ұқсас мазмұнда анықтама беріп, тарихи дәуірлерде белгілі бір халыққа тән кейбір ерекшеліктер жойылуы немесе көмескіленуі мүмкін екенін атап өтеді. Кейде бір этностың белгілері өзге халықтың тұрмысына сіңіп, оның маңызды этникалық белгісіне айналуы да ықтимал.

С.А. Токарев этносты экономикалық және әлеуметтік қатынастардың нәтижесіне негізделетін қауым деп түсіндіреді. Бұл жерде экономикалық қатынастар бірлігін этностың тікелей белгісі ретінде көрсету даулы: ол этностың кейінгі болмысына ықпал ететін фактор бола алады, бірақ этностың өзін анықтайтын белгі бола бермейді.

Қоғамдық кеңістікте ең жиі қолданылатын сөздің бірі — халық. Алайда бұл ұғым көпмағыналы: бір контексте қоғамның төменгі топтарын білдірсе, басқа контексте белгілі бір гео-әлеуметтік организмге (аумағы, саяси-экономикалық жүйесі бар қауымға) қатысты айтылады. «Совет халқы», «Қазақстан халқы» сияқты тіркестер осы екінші мағынаға жуық.

Сонымен бірге «грузин халқы», «қазақ халқы» дегендегі «халық» этностық ерекшелікті де меңзейді. Дәл осы мағынаны нақтылау үшін этнологияда этнос және этностық қауымдастық терминдері қолданылады.

Латын тілі арқылы енген нация сөзі де кейде халық/этнос ұғымдарымен астарлас қолданылады. Дегенмен, қазіргі тілдік тәжірибеде оның реңкі өзгеріп, саяси және қоғамдық мағыналармен толыға түсуде. Сондықтан, әсіресе Қазақстан жағдайында, «ұлт» ұғымының тарихи түсіндірмесін және бүгінгі мағынасын саралау қажет.

Егер «қазақтар француздардан несімен ерекшеленеді?» деген сұрақ қойылса, жауапты аумақ пен экономика бірлігінен іздеу жеткіліксіз: бүгінгі таңда миллиондаған қазақ өзге елдерде тұрады, ал диаспора өкілдері ұзақ уақыт бойы этностық өзіндік санасын сақтап қала береді.

Алғашқы белгі ретінде тіл аталады. Бірақ бұл қағида да әмбебап емес: бір тілде бірнеше қауым сөйлей алады. Сондықтан айырмашылық көбіне мәдениет пен мінез-құлық өрнектерінде айқын көрінеді. Тілдік бірлік мәдени қауымдастықтың дамуына қуатты шарт болғанымен, этностың маңызды компоненттерінің бірі — өзіндік сана мен этноним.

Соған қарамастан, әдептік және жүріс-тұрыстық стереотиптерді этностың жалғыз өлшемі деп емес, бірақ маңызды белгісі ретінде қарастыруға болады: ол дәстүрмен тығыз байланысты, ал дәстүр мәдениеттің ең өзекті бөліктерінің бірі.

Ғылыми әдебиетте этносты тек биологиялық даралықпен шектейтін пікірлер де кездеседі. Бұл тұжырыммен келіспейтін көптеген зерттеушілер мынаған назар аударады: әр этнос белгілі бір адам популяциясымен байланыста болғанымен, ол қоғамдық заңдылықтар негізінде дамиды. Сондықтан жаңа этностарды тек биологиялық мутациямен түсіндіру жеткіліксіз.

Дегенмен, мәселені біржақты ету де дұрыс емес: адам ата-анасынан мәдениет пен этникалық сананы ғана емес, дене құрылымын да мұра етеді. Осыдан барып этностық қауымдастықта шығу тегі туралы түсінік маңызды орын алады: адамдар өз ата-тегін ұмытпайды, биологиялық ата-анасын таңдай алмайды, ал ортақ ататек кейде өзара бейілділікті күшейтіп, жақындасудың негізін қалайды.

Этнос пен қоғам ұғымдарын теңдестіру де сақтықты талап етеді. Олар өзара байланысты болғанымен, бір нәрсе емес: бір этнос әртүрлі қоғамдық-саяси жүйелерде өмір сүре алады. Осыдан этнос қоғамның белгілі бір тілдік-мәдени және тарихи ерекшеліктері бар тұрғындарының қауымдастығы ретінде сипатталады.

Көп тараған тұжырымдарды жинақтасақ, этностық (этникалық) қауымдастық, әдетте, ортақ мәдениеті бар, бір тілдік кеңістікті бөлісетін (немесе ортақ мәдени коммуникацияға ие), өзінің басқа қауымдастықтардан айырмашылығын сезінетін, өзіндік санасы мен атауы орныққан адамдар жиынтығы ретінде түсіндіріледі.

Дәлдікке ұмтылу — тек термин мәселесі емес: «халық», «ұлт», «этнос» ұғымдарын орнымен қолдану әлеуметтік шындықты дұрыс пайымдаудың да, қоғамдық келісімді сауатты талқылаудың да негізі.