Жеке адам туралы түсінік туралы қазақша реферат

Жеке адам туралы түсінік

Жеке адам — әлеуметтік қатынастар жүйесінде қалыптасатын, іс-әрекетті жүзеге асыратын және нақты қоғамның мүшесі ретінде өзін өзгелерден ажырата алатын, «мені» мен өмірлік бағытын түсінетін саналы тұлға. Адам қоғамнан тыс, толық тәуелсіз өмір сүре алмайды: оның тәні де, жаны да өзгелермен қарым-қатынаста дамып, тек әлеуметтік ықпал жағдайында ғана кісілік мән-мағынаға ие болады.

Адам санасының өсіп-жетілуі оның ортасымен — отбасы, мектеп және басқа да әлеуметтік институттармен — тығыз байланысты. Әлеуметтік әсерден тыс қалатын, қоғам ықпалынан мүлдем «шығып кететін» адам болмайды. Сондықтан адам психологиясын дұрыс түсіну үшін ең алдымен оның әлеуметтік жағдайына назар аудару қажет: қай ортаның өкілі екені, дүниетанымы, наным-сенімі, бағыт-бағдары, білімі мен тәжірибесі, икемі мен қабілеті, кәсіби жолы сияқты қырлар ескерілуі тиіс.

Психологияның орны және адамның ерекшелігі

Адамды зерттейтін ғылымдардың ішінде психологияның орны айрықша. Ол адам туралы ғылымдар жүйесінде жетекші пәндердің бірі болып, адамның даралық сипаттарын талдап, кісілік қасиеттерін дамытуға бағытталады.

Табиғаттағы ақыл-ой мен сана иесі ретінде адам еңбек арқылы материалдық игіліктерді өндіреді, анық сөйлеу тілі арқылы қарым-қатынас жасайды және әлеуметтік ортада өмір сүреді. Осындай белгілердің нәтижесінде адам жануарлар әлемінен ерекшеленіп, эволюциялық дамудың жоғары сатысына көтеріледі әрі қоршаған ортаға белсенді ықпал ете алатын таным субъектісіне айналады.

Индивид пен жеке адам: айырмашылығы

Адам бойындағы даралық қасиеттер оның өзгелермен қарым-қатынасында көрінеді. Осы тұрғыдан алғанда, жаңа туған нәресте де, ересек адам да индивид (дара адам) болып саналады. Алайда «жеке адам» ұғымы кеңірек: ол қалыпты дамыған, өмір тәжірибесі бар, әлеуметтік ортада өз орны айқындалған тұлғаны білдіреді.

Тұлғаның қасиеттері қалай қалыптасады?

Жеке адамның азаматтық, кісілік және тұлғалық қасиеттері қоғамдық өмірде, өзге адамдармен үздіксіз қарым-қатынас барысында қалыптасады. Осы іс-әрекеттерге сай тұлғалық сипаттар сомдалып, қадір-қасиет, жауапкершілік, бағыт-бағдар сияқты сапалар орнығады.

Даралық және тұрақты психологиялық бейне

Әр адамның психологиялық даралығы бірегей: темпераменті мен мінезі, психикалық процестерді бастан кешіру ерекшелігі, сезім күйлері, іс-қимыл ырғағы, қабілеттері бірдей адамдар болмайды. Бұл даралық сапалар тарихи және әлеуметтік тәжірибе арқылы қалыптасып, жеке адамның кісілік қасиеттерін құрайды.

Мінез бітімі, темперамент ерекшелігі, ақыл-ой сапасы, қызығудың басым бағыты әр адамның тұрақты психологиялық бейнесін жасайды. Құбылмалы жағдайларда адамның өзін бірқалыпты көрсетуі де көбіне осы тұрақты тұлғалық қасиеттермен түсіндіріледі. Сонымен қатар тұлғалық сапалар қоғамдық тәрбие ықпалымен өзгеріп, жаңа мазмұнға ие бола алады.

Тұлға дамуының факторлары: биологиялық және әлеуметтік

Жеке адамның тұлғалық сипаттарында екі қыр ерекше байқалады. Біріншісі — әр адамның құрылымы мен жеке басындағы даралық сипаттар. Екіншісі — осы даралық негізінде қалыптасатын, азаматтық және әлеуметтік рөлдермен сабақтас ерекшеліктер. Қазіргі психологияда бұл мәселелер көбіне биологиялық және әлеуметтік факторлардың өзара байланысы арқылы қарастырылады.

Белсенділік және іс-әрекет туралы көзқарастар

Адамның психологиялық сипатын зерттеуде ерекше орын алатын құбылыс — оның белсенділігі. Белсенділік іс-әрекетпен, мақсатпен, өмір салтымен тығыз байланысты. Іс-әрекеттің белсенді болуы туралы психологияда түрлі пікірлер бар. Солардың бірі — австриялық ғалым З. Фрейд ұсынған тұжырым.

З. Фрейдтің түсіндіруі

Фрейд белсенділікті адамның инстинкттік әрекеттерімен, соның ішінде жыныстық еліктеу мен өзін-өзі сақтау инстинктімен байланыстырды. Оның пікірінше, адам бұл инстинкттерді тежеп, күш-қуатын мәдени қажеттіліктерді өтеуге бағыттай алады және мінез-құлқын саналы түрде реттейді. Дегенмен Фрейд және оның жақтастары белсенділіктің қозғаушы күшін жыныстық еліктеумен шектен тыс байланыстырып, «Эдип комплексі» сияқты идеяларды алға тартты.

Сын және «жаңа фрейдизм»

Фрейдтің кейбір пайымдарын көптеген зерттеушілер орынсыз деп бағалады. А. Кординер, Э. Фромм, К. Хорни сияқты ғалымдар Фрейд идеяларын толық теріске шығара алмағанымен, өз бағыттарын қалыптастырып, «жаңа фрейдизм» деп аталатын ағымның таралуына ықпал етті. Бұл бағыт адам мінез-құлқында тіршілік ортасына тәуелділік пен бейімделудің рөлін ерекше атап көрсетеді.

Жаңа фрейдшілдер адамның әлеуметтік ортада махаббат, бедел, билік, топ ықпалы сияқты ұмтылыстар арқылы мақсатқа жетуге талпынатынын айтады. Алайда белсенділік мәселесі ғылыми-материалистік тұрғыдан, яғни адамның нақты өмір жағдайы мен қажеттіліктері арқылы түсіндірілуі тиіс.

Қажеттілік — белсенділіктің қозғаушы күші

Белсенділік әрекет адамның қажеттіліктерін қанағаттандырумен және мұқтаждықтарын өтеумен ұштасады. Қажеттілік — адам белсенділігінің негізгі себебі және іс-әрекетке итермелейтін қозғаушы күш. Ол қоғамдық тәлім-тәрбие ықпалымен қалыптасып, адамның материалдық, рухани және әлеуметтік мұқтаждықтарын өтеуге бағытталады.

Қажеттіліктің түрлері

Қажеттіліктер адамның тарихи дамуына, сананың қалыптасуына және тұтыну нысандарына байланысты әртүрлі болып келеді. Сол себепті адам белсенділігін түсіндіруде қажеттіліктер құрылымын, олардың әлеуметтік мәнін және тұлғалық тәжірибемен байланысын қатар қарастыру маңызды.