Қазақша рефераттар

Күкірт диоксиді

Қарашығанақ мұнай-газ конденсаты кені және қоршаған орта

Қазақстанның Батыс өңірі қырық жылдан астам уақыт бойы мұнай мен газды белсенді өндіретін аймақ болып келеді. Мұнда ірі отандық және шетелдік компаниялардың экономикалық мүдделері тоғысқанымен, өндірістің қоршаған ортаға уытты әсері туралы ақпарат көбіне жеткіліксіз беріледі.

Қазіргі зерттеулер көмірсутекті шикізатты өндіру кезінде пайда болатын ілеспе өнімдер мен қалдықтардың топырақты, ауаны және су жүйелерін уытты компоненттермен (ауыр металдар, тұздар, әртүрлі химиялық реагенттер) ластайтынын көрсетеді. Бұл құбылыс тек аймақтық мәселе емес, кеңірек экологиялық қауіп ретінде қарастырылуы тиіс.

Аймақтағы ірі кен орындары

Батыс Қазақстан аумағында әлемдегі ең ірі мұнай-газ және газ конденсаты кен орындарының қатарына жататын Қарашығанақ пен Теңіз орналасқан. Теңіз кен орны 1974 жылы ашылса, Қарашығанақта өндіріс 1979 жылдан бері жүргізіліп келеді.

Қарашығанақ кен орнының ерекшеліктері

Қарашығанақ кен орны күрделі геологиялық құрылымымен және өндірістік параметрлердің құбылмалылығымен сипатталады: ұңғымалар сағасында жұмыс қысымының өзгеруі, қабат құрамының ауытқуы, конденсат құрамының шамамен 490 г/м3-тен 1000 г/м3-ке дейін өзгеруі, сондай-ақ уытты белсенді тотығу элементтерінің салыстырмалы жоғары болуы.

Топыраққа түсетін негізгі ластағыштар және әсері

Екі кен орнында да көмірсутекті шикізатты өндіру топыраққа антропогендік қысымды күшейтеді. Бұл, ең алдымен, топырақтың микроэлементтік құрамын өзгертетін ауыр металдардың жиналуымен байланысты.

Топыраққа түсетін компоненттер

  • көмірсутектер
  • ауыр металдар
  • минералды тұздар
  • бұрғылау ерітінділерінің компоненттері
  • қышқылды реагенттер

Түйіндес ортаға ықпалы

Бұл ингредиенттер топырақтың ішкі биохимиялық процестеріне ғана емес, сонымен қатар ауаға, жер асты және жер үсті суларына, өсімдіктерге де кері әсер етеді. Әсіресе физикалық-химиялық және термодинамикалық өзгерістерге сезімтал қабаттарда қауіп күшейеді.

Көмірсутек өндіру топырақта туындататын геохимиялық өзгерістер

  1. 1 Генетикалық горизонттарда және топырақ қимасында морфологиялық өзгерістер.
  2. 2 Химиялық қасиеттер мен химиялық құрамның өзгеруі.
  3. 3 Физикалық-химиялық қасиеттердің өзгеруі (ППК құрамы, сорлану және тұздану).
  4. 4 Ауа-су режимін бұзатын топырақтың физикалық құрамының өзгеруі.
  5. 5 Топырақ биоценозының сандық және сапалық құрамының, биологиялық белсенділігінің өзгеруі (микроорганизмдер, педофауна, альгоценоз және т.б.).

Қарашығанақтағы негізгі әсер ету көздері

Қарашығанақ мұнай-газ конденсаты кешенінің (ҚМГКК) қоршаған ортаға әсер ету көздеріне ұңғымаларды сынау және игеру кезінде газ бен конденсатты жағуға арналған алаулар, ашық ыдыстар мен қамбалар, реагент сақтайтын қоймалар мен алаңдар, қазаншұңқырлар, бұрғылау және цемент ерітінділері, бұрғылаудың қатты қалдықтары, бұрғыланған ағын сулар және ауыр көлік құралдары жатады.

Әсер масштабы нені анықтайды?

Ұңғыма тереңдігі, қолданылатын реагенттердің және қабат флюидтерінің көлемі, сондай-ақ ұңғыма дебиті теріс факторлардың әсер ету ауқымын айқындайды.

Зерттеулердің негізгі қорытындылары (1990-жылдардан бері)

Қарашығанақ кен орнының топырақ жай-күйіне әсерін зерттеу нәтижелері минералды тұздар мен қышқылды ерітінділердің (реагенттердің) кері ықпалы айқын екенін көрсетеді. Сонымен бірге мына заңдылық белгіленген: бұрғылаудың қатты және сұйық қалдықтарының әсері көбіне бұрғылау кешенінің негізгі аумағымен шектеледі, ал газды алауда жағу кезінде түзілетін жану өнімдері атмосфералық жағдайларға байланысты бұрғылау аймағынан тыс жерлерге таралуы мүмкін.

Санитарлық-қорғау аймағы

ҚМГКК үшін санитарлық-қорғау аймағы 3 км деп көрсетіледі.

Ауаға негізгі ықпал

Азот, күкірт, көміртегі оксидтері және күкіртті сутек қосылыстарының болуы.

Ескерту

Көміртек оксиді барлық сынамалардан табылғаны атап өтіледі.

Березовка ауылы: қоғамдық алаңдаушылық нүктесі

Экологтар мен қоғамның айрықша назарын Қарашығанақ кен орнынан шамамен 4,5 км қашықтықта орналасқан Березовка аумағындағы жағдай алаңдатады. 2009–2010 жылдардағы мониторинг нәтижелері бойынша азот оксидтері, күкірт диоксиді және күкіртті сутек көрсеткіштері тұрғысынан бұл елді мекен Бөрлі ауданы ішінде жоғары деңгейлердің бірін көрсеткен.

Кесте 1 — Березовка ауылы маңындағы атмосфералық ауадағы ластағыштар (2011 ж.)

Ластағыш 14.01.2011 24.01.2011 28.03.2011 Өзгеріс ПДК (елді мекен)
Көмірсутек 0 0,001 0,002 +0,002 0,008
Күкірт диоксиді 0,019 0 0,059 +0,04 0,5
Азот диоксиді 0 0,033 0,028 +0,028 0,085
Көміртек оксиді 2,4 1,5 2,2 -0,2 5

Бірліктері: мг/м3.

Ауа сапасына қатысты қорытынды

Есептік қорытынды бойынша Березовка ауылының, сондай-ақ өндірістік аймақ шекарасына жақын елді мекендердің атмосфералық ауасында күкіртті сутек, күкірт диоксиді және азот диоксиді бойынша ПДК-дан асу тіркелмеген. Дегенмен, осы үш ластағыш бойынша концентрациялардың өсу үрдісі байқалады.

Топырақтағы ауыр металдар: ҚМГКК маңы

Кесте 3 — Іргелес аумақтардағы ауыр металдар мөлшері

Нүкте Тереңдік (см) Pb Zn Cu Cd
Успеновка ауылы 0–20 6,171 22,863 7,813 0,229
Успеновка ауылы 20–40 5,230 18,340 7,053 0,033
Березовка ауылы 0–20 7,956 20,007 10,395 0,539
Березовка ауылы 20–40 6,097 19,751 9,005 0,161
Утва өзені маңы 0–20 5,364 17,573 5,173 0,394
Утва өзені маңы 20–40 5,130 15,481 4,211 0,245
Жарсуат ауылы 0–20 4,785 22,564 9,124 0,372
Жарсуат ауылы 20–40 4,239 21,184 8,782 0,023
ҚМГКК маңы 0–20 8,368 25,249 13,784 0,627
ҚМГКК маңы 20–40 7,561 25,502 12,326 0,337
ПДК — 6,0 23,0 3,0 0,5

Назар аударатын жайт

Қолда бар деректер бойынша, мыс (Cu) көрсеткіші ҚМГКК маңында ПДК-дан 4,59 есе жоғары. Қалған металдардың (Pb, Zn, Cd) мәндері кейбір нүктелерде ПДК-ға жуық болғанымен, жалпы алғанда көрсетілген шектерге сәйкес келеді.

ПДК көрсеткішін қолданудың шектеулері

ПДК-ның қолданыстағы нормалары салыстырмалы түрде консервативті. Мұнай-газ өндіру аймағындағы және іргелес аумақтардағы уытты заттарға қатысты мониторинг нәтижелері сақтықпен түсіндірілуді қажет етеді. ПДК критерийі қоршаған ортаның әртүрлі нысандарын ластаудың жалпы көлемін және кешенді сипатын толық бағалауға әрдайым жеткіліксіз болуы мүмкін; сондықтан оны көбіне алдын ала бағалау құралы ретінде қарастырған жөн.

Осы тұрғыдан алғанда, мұнай-газ жобалау аймағында техногендік әсердің көлемі мен көпфакторлылығы ескеріліп, ПДК табалдырықтарын төмендету бағытындағы қайта қарау қажеттілігі туралы мәселе көтеріледі.

Қолданылған әдебиеттер

  1. Кенесариев У. И., Амарин М. К., Досмухаметов А. Т. және т.б. «Состояние окружающей среды населённых пунктов региона Карачаганакского нефтегазоконденсатного месторождения». Вестник КазНМУ, 2012, №4; Ахметов Р. М., Хусаинов Ш. М., Лешан И. Ю. «Техногенная деградация почв нефтедобывающих районов Южного Приуралья». Известия Самарского научного центра РАН, 2011, №5(2), Т. 13.
  2. Кенесариев У. И. және т.б. Аталған еңбек.
  3. Кенесариев У. И. және т.б. Аталған еңбек.
  4. Очкин А. В., Бабаев Н. С., Магомедбеков Э. П. Введение в радиоэкологию: жоғары оқу орындарына арналған оқулық. Мәскеу: ИздАТ, 2003; Ахметов Р. М. және т.б. Аталған еңбек.
  5. Ахметов Р. М. және т.б. Аталған еңбек.
  6. Менешев Д. Г. және т.б. Экология: проблемы и решения. Орал: Жәңгір хан атындағы БҚАТУ, 2011. 53-б.