Герундий бастауыш қызметінде

Герундийдің сөйлемдегі негізгі қызметтері

Герундий — етістіктің -ing формасы арқылы жасалып, сөйлемде көбіне зат есім сияқты қызмет атқаратын форма. Төменде герундийдің сөйлемдегі басты қызметтері қысқа әрі жүйелі түрде берілді.

Негізгі идея

Герундий сөйлемде бастауыш, тура толықтауыш, жанама толықтауыш, анықтауыш және пысықтауыш қызметтерін атқара алады.

1) Герундий бастауыш қызметінде

Бастауыш қызметінде герундий көбіне предлогсыз қолданылады. Қазақ тіліне аударғанда жиі зат есім немесе тұйық етістік арқылы беріледі.

Мысалдар

Smoking is bad for health. — Темекі шегу денсаулыққа зиянды.
Reading gives you knowledge. — Оқу сізге білім береді.

Герундийдің өзімен бірге бағыныңқы сөздері келіп, герундиялық айналым құрауы мүмкін:

Мысал

Swimming in the lake is forbidden. — Көлде жүзуге тыйым салынады.

Қазіргі сөйлеу тәжірибесінде бастауыш қызметіндегі герундий жиі it формальді бастауышы бар құрылымда қолданылады:

Мысал

It was dangerous for him swimming in such cold water. — Осындай суық суда жүзу ол үшін қауіпті болды.

2) Герундий тура толықтауыш қызметінде

Мысал

He hates being asked about it. — Ол одан бұл мәселе туралы сұрағанды мүлде ұнатпайды.

Бұл қызметте герундий әдетте төмендегі етістіктерден кейін қолданылады:

to like — ұнату
to prefer — қалау
to regret — өкіну
to want — қажет ету
to enjoy — ләззат алу
to continue — жалғастыру
to mind — қарсы болу, қарсылық білдіру
to feel like — бейім болу
to avoid — қашқақтау
to excuse — кешіру

Сондай-ақ герундий төмендегі тұрақты тіркестерден кейін жиі кездеседі:

it cannot help — бір нәрсеге шыдай алмау
is no use — бекер
it is useless — мағынасыз
to be worth — соған тұрарлық

3) Герундий жанама толықтауыш қызметінде

Мысал

The archaeologists succeeded in excavating several new sites. — Археологтар бірнеше жаңа аймақты қазып, табысқа жетті.

Жанама толықтауыш қызметінде герундий көбіне предлогтармен тіркескен етістіктерден кейін қолданылады:

to aim at — мақсат қою, ұмтылу
to fall to — бастау
to turn to — қатынасу, біреуге жолығу
to insist on (upon) — талап ету
to keep from — кедергі жасау
to prevent from — кедергі болу
to complain of — шағымдану
to think of (about) — бір нәрсе туралы ойлау
to accuse of — айыптау
to suspect of — күдіктену
to object to — қарсылық білдіру
to be fond of — қатты жақсы көру
to be furious at — қатты ыза болу, ашулану

Зат есім + предлог тіркестерінен кейін

for fear of — қауіптеніп, қорыққандықтан
in terror of — қатты қорқа отырып
in the hope of — үміттене отырып
with the object of — мақсатпен

Күрделі предлогтардан кейін

far from — мүлде алыс (бір істен алшақ)
instead of — бір нәрсенің орнына

4) Герундий анықтауыш қызметінде

Анықтауыш қызметіндегі герундий көбіне дерексіз мағынадағы зат есімдермен және предлогтармен (of, in, on, т.б.) тіркесіп қолданылады.

Мысал

His intention of getting this book. — Оның мақсаты: бұл кітапты табу.

Қазақшада мұндай құрылым көбіне тұйық етістікпен, кейде үшін сөзі арқылы немесе бағыныңқы сөйлеммен беріледі.

5) Герундий пысықтауыш қызметінде

Бұл жағдайда герундийдің алдында әдетте предлог тұрады. Предлог герундиймен тіркесіп, сөйлемде түрлі мағыналық қатынастарды білдіреді:

Уақыт

Қашан? деген сұраққа жауап береді.

Себеп-салдар

Неліктен? деген сұраққа жауап береді.

Мақсат

Қандай мақсатпен? деген сұраққа жауап береді.

Қимыл-сын

Қалай? қалайша? деген сұрақтарға жауап береді.

Сондықтан пысықтауыш қызметіндегі герундий қазақ тіліне осы мағыналарға сәйкес уақыт, себеп-салдар, мақсат немесе қимыл-сын пысықтауыштары арқылы аударылады.