Ауызша аударма - аудару үшін аудармашыға қажетті сөйлеушінің сөздерін үзіліспен аудару
Аударма — тілдік және мәдениетаралық қарым-қатынас құралы
Аударма — адам қызметінің байырғы түрлерінің бірі. Адамзат тарихында тілдік айырмашылыққа қарай топтасқан қауымдар пайда болған сәттен-ақ әртүрлі тілде сөйлейтін адамдардың өзара түсінісуіне дәнекер болатын «қос тілді» тұлғалар — тілмаштар қалыптасты. Жазу-сызу кең тарағаннан кейін ауызша аудармашылардың қатарына аударманы жазбаша түрде жүзеге асыратын тәржімашылар қосылды. Жазба аударма орныққан тұстан бастап-ақ тәржіма халықтың мәдени-қоғамдық өмірімен қатар өріліп, күрделі құбылысқа айналды.
Қоғамдағы орны және бүгінгі маңызы
Аударма — көпқырлы құбылыс. Ол ежелден маңызды әлеуметтік функция атқарып, тілдер арасындағы байланысты мүмкін етті. Қазіргі күні сот отырыстары, нотариус қатысуымен құжаттарға қол қою сияқты жауапты үдерістерде ауызша аудармашының болуы іскерлік өмірдің ажырамас бөлігіне айналды.
Аударма — халықтың рухани қызметінің, мәдени өмірінің бір саласы және халықтар арасындағы үзілмейтін үрдістердің бірі. Оның әлем әдебиеті мен жекелеген халықтардың мәдениетіндегі рөлі айрықша. Еуропа зиялыларының бүгінгі дәуірді «аударма ғасыры» деуінің де жөні бар: аударма ұлттар мен ұлыстар арасындағы келісім-татулық пен бейбіт қарым-қатынасты нығайтатын негізгі тіректердің бірі ретінде танылады.
Әлемдік тәжірибе және тұрақты құндылық
Аударманың маңыздылығы соншалықты, 1948 жылдан бері ЮНЕСКО дүниежүзі тілдеріндегі аударма әдебиетінің жыл сайынғы тізімін жасап, ресімдеп келеді. Бұл аударма ісінің қоғамдық сұранысы саяси ағымдарға ғана тәуелді емес екенін, өркениеттік қажеттілік екенін аңғартады.
Әр дәуірде бір тілден екінші тілге аударудың міндеттері өзгеріп отырды. Дегенмен аударма, түптеп келгенде, білім алмасу мен мәдени ықпалдастықтың негізгі арнасы болып қала береді.
Қазақ қоғамы үшін аударманың екі ірі қызметі
Тарихи тұрғыдан алғанда, бастапқыда ауызша, кейін біртіндеп жазбаша сипат алған тәржіма қазақ халқы үшін мәдени-танымдық және қоғамдық-әлеуметтік қызметтің екі арнасына тоғысты:
- Ағартушылық қызметі: білім-ғылымды, оқу-ағарту ісін дамытуға қосқан үлесі.
- Тілді байыту қызметі: қазақ әдеби тілінің қалыптасуына, сөздік қор мен ғылыми терминология жүйесінің орнығуына ықпалы.
Ұлттық мәдениетті өркендетудің, әлемдік әдебиетпен және көршілес, туыстас халықтар әдебиетімен танысудың, жалпы алғанда әлемдік өркениетке жақындаудың ұтымды жолдарының бірі — аударма жұмысының дұрыс жолға қойылуы. Мұны түсінген зиялы қауым өкілдері қоғам мүшелерінің интеллектісін көтерумен қатар, халықтар арасындағы экономикалық, саяси, мәдени байланыстарды нығайтуға аударманың ықпалын жоғары бағалады.
«Аударма» ұғымының екі қыры
«Аударма» — көпмағыналы сөз. Біріншіден, ол бір тілдегі мазмұнды екінші тілде жеткізу үдерісін білдіреді. Екіншіден, айтылған не жазылған ойдың өзге тілдегі нәтижесін — өнімін (мәтінін) білдіреді. Ғылыми еңбектерде осы екі қырды бөле қарастыру кездеседі. Алайда үдеріс пен өнім әрдайым өзара тығыз байланыста: үдерістің сипаты нәтиженің ерекшеліктерін түсіндіреді, ал нәтиже мен түпнұсқа арасындағы байланыстар үдерістің қалай өткенін пайымдауға мүмкіндік береді.
Негізгі бағдарлар
- А.В. Федоров аударманы түпнұсқамен байланыста, екі тілдің ерекшеліктерін және мәтіннің жанрлық табиғатын ескере отырып, тілдік шығарма ретінде зерттейді.
- Аударманың түпкі мақсаты — түпнұсқа тілін білмейтін оқырман мен тыңдарманды өзге тілдегі мәтінмен мүмкіндігінше жақын таныстыру.
- Аударма — бір тілдің құралдарымен берілген мазмұнды екінші тілдің құралдарымен толық, нақты және сенімді түрде бейнелеу.
Ауызша аударма: түрлері мен ерекшеліктері
Аударманың ең жиі қажет болатын түрлерінің бірі — ауызша аударма. Ол түпнұсқа мен аударма мәтіні алдын ала тіркелмейтін жағдайда, аудару үдерісінің өзінде туындайды. Аудармашы түпнұсқаны акустикалық түрде (есту арқылы) қабылдап, оны ауызша түрде жеткізеді — бұл ауызша аударманың классикалық үлгісі.
Кезекті аударма
Кезекті аударма — ауызша аударманың дәйекті тәсілі: аудармашы сөйлеуші сөзін аяқтағаннан кейін (толық немесе жартылай) аударуды бастайды. Мұнда аудармашының уақыты сөйлеу қарқынымен қатаң шектеледі, сондықтан талдауға және дәл сөз таңдауға мүмкіндік азаяды.
- Кейде «желілік» (қарапайым) нұсқасы экскурсияларда, ілесіп жүру жағдайында қолданылады.
- Ұзақ фрагменттерде жазып алу техникасы маңызды: цифрлар, күндер, есімдер мен атауларды тез белгілеу қажет.
- Хаттамалық іс-шараларда, делегациямен жүруде, іскерлік келіссөздерде жиі қолданылады.
Кемшіліктері
- Көп уақыт алады.
- Сөйлеу мен аударма арасындағы үзіліс ұзарған сайын қателік қаупі артады.
Ілеспе аударма
Ілеспе аударма — ауызша аударманың ерекше түрі: аудармашы сөйлеушінің сөзімен бір мезгілде аударуды жүзеге асырады. Бұл тәсіл «парақтан аударуды» да қамтуы мүмкін: жазбаша мәтінді алдын ала оқымай-ақ, қабылдау барысында ауызша аудару.
- Баяндама үзіліссіз айтылады, тыңдаушының назары жақсы сақталады.
- Тілді білмейтін аудиторияға ақпарат уақытылы жетеді, қолайсыз жағдайлардың алдын алады.
- Барлық түрдің ішіндегі ең күрделі, жауапкершілігі жоғары формат саналады.
Ауызша аудармашыға қойылатын талаптар
Ауызша аудармашы жинақтала білуі тиіс: оның міндеті — ақпаратты дәл осы жерде және дәл қазір барынша толық жеткізу. Сөздік ақтаруға, мамандармен кеңесуге немесе мәтінді қайта қарап түзетуге мүмкіндігі болмайды.
- Тапқырлық және жылдам ойлау
- Жалпы эрудиция және кең дүниетаным
- Тыңдай білу және ойды құрылымдау
- Артистизм, анық дикция, сенімді жеткізу
Тілдік дәнекерлік және аударманың қоғамдық қажеттілігі
Аударма қандай қоғамдық қажеттілікті өтейді деген сұраққа ең ықшам жауап — ортақ тілі жоқ адамдар арасындағы тұрақты қарым-қатынас қажеттілігін қанағаттандырады. Алайда бұл түсінік аударманың қызмет аясын толық ашып бере бермейді.
«Тілдік дәнекерлік» ұғымы
Қазіргі филологияда аударманың коммуникативтік ықпалын кеңірек сипаттау үшін «языковое посредничество» ұғымы қолданылады. Қазақша оны «тілдік дәнекерлік» деп атауға болады. Тілдік дәнекерлік — әртүрлі тілде сөйлейтін коммуниканттардың екі тілді білетін дәнекердің көмегімен қарым-қатынас жасауы. Бұл лингвоэтникалық кедергі жағдайында байланыс мүмкіндігін едәуір кеңейтеді.
Кей жағдайларда тілдік дәнекерлік тиімділігі жағынан әдеттегі біртілді қарым-қатынасқа жақындай алады. Дегенмен аударма — қоғамдық тиімділігі, табиғилығы және толыққандылығы тұрғысынан қарым-қатынасты біртілді модельге барынша жақындататын тілдік дәнекерліктің ең жоғары, дамыған түрі.
Қорытынды: аударма — рухани қазына және мәдени көпір
Аударма әдебиеті осылайша зиялы қауымның назарынан түспей, әдеби үдерістің өзекті мәселесіне айналды. Оның бір себебі — аударманың кей кезеңдерде қоғамдық-саяси сұраныспен ұштасып, белгілі бір тапсырыстарды орындауы. Екінші, әрі маңыздырақ себебі — аударманың жеке адамның зердесін байытып, тұтастай ұлт мәдениетіне қосылатын рухани қазына, көркемөнердің бір түрі ретінде бағалануы.