Инновациялық саясаттың басты ерекшелігі - оның әрдайым мемлекет назарында болуы
Қазақстан Республикасының 2002 жылғы «Инновациялық қызмет туралы» заңы қазіргі ғылыми-техникалық саясатты жетілдіруде ерекше орын алады. Заңның мәні — инновацияны қоғам өміріне жүйелі енгізу, ғылым мен өндірісті ұштастыру және экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін мемлекеттік тетіктерді күшейту.
Инновация жаңа идеяларды технологияға айналдырып, өсімге серпін береді.
Зерттеу нәтижесін өндірісте қолдану — нәтижеліліктің кілті.
Инновациялық жобаларға инфрақұрылым, қор және ережелер қажет.
Заңның орны және инновациялық саясаттың бағыты
Заңға сәйкес, инновациялық саясат — мемлекеттік саясаттың құрамдас бөлігі. Ол әлеуметтік-экономикалық дамуды басқаруда негізгі бағдар ретінде қарастырылып, елдің ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Инновациялық процестерге бет бұру — бұрынғы даму траекториясын жаңарту, қоғамның барлық саласындағы динамиканы күшейту және ғылыми-техникалық дамуға жаңа ынталандыру беру. Бұл, түптеп келгенде, ғылым мен өндірістің өзара кірігуін талап етеді.
Негізгі ой
Инновация — тек технологиялық жаңарту емес. Ол басқару, әлеуметтік сала, құқықтық және қаржылық қатынастарды да жаңаша ұйымдастыру арқылы ғылыми негіздегі жаңалықты практикаға енгізу.
Инновация: мәні мен қоғамға ықпалы
Инновациялық қызметті ғылымда, әлеуметтік өмірде, саяси жүйеде және өзге де салаларда кеңінен қолдануға болады. Жаңа жетістіктерге жету жолындағы ізденіс барысында жаңа әдіс-тәсілдерді енгізу — уақыт талабы.
Ақпараттық және технологиялық процестерді басқарудан бастап, өндірістің барлық кезеңіне дейін жаңарту қажеттігін тәжірибе дәлелдеп отыр. Инновациялық идеялар озық технологияны қолдануға жағдай жасаудың маңызын көрсетеді.
Стратегиялық мақсат
Отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру, халықтың әл-ауқатын көтеру және экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету.
Тиімді тәсіл
Ғылым, техника және өндіріс бірлестігін жүйелі түрде ұштастыру — инновациялық саясаттың ең оңтайлы жолы.
Халықаралық тәжірибе: дәлел және сабақ
Тарих ғылым мен техниканың жетістіктерін тиімді пайдалану арқылы экономикасын алға сүйреп, әлемдік нарықта жетекші орынға шыққан мемлекеттердің көп екенін көрсетеді. Бұған бірнеше онжылдық бұрын кедей елдер қатарында болып, қысқа мерзімде қарқынды дамыған Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттері нақты мысал.
Жапония, Оңтүстік Корея және Қытайдың жоғары технологиялы экономика құруы ғылыми-техникалық саясаттың нәтижелі жүзеге асуына байланысты. Осы себепті ғылыми-техникалық саясатты терең зерттеу және шетелдік тәжірибені салыстыра талдау — ғылыми және өндірістік әлеуеті жоғары Қазақстан үшін өзекті міндет.
Маңызды ескерту
Нарық жағдайында ғылым кейде өздігінен дербес қарқынмен дами алмайды. Алайда ғылым мен бизнес сұранысы тоғысқанда, инновацияның өсім әлеуеті артады — мұны АҚШ, Жапония және Оңтүстік Корея тәжірибелері айқын дәлелдейді.
Мемлекеттік реттеу: тетіктер және іске асыру тәртібі
Ғылым мен техниканың сапалы әрі жедел дамуы мемлекеттік саясатпен тікелей байланысты. Сондықтан ғылыми-техникалық прогресті жаңа жағдайда мемлекеттік реттеу нақты әрі жүйелі түрде қолға алынуы тиіс.
Инновациялық саясат қоғамның барлық саласын қамтитын бағыттарда жұмыс істеуі керек. Бұл ретте ғылыми-техникалық жетістіктерді қолдану үшін әзірленетін бағдарламалар айқын мақсатқа құрылып, оларды іске асыратын мамандар конкурстық негізде іріктелуі қажет.
Басқарушылық талаптар
- Инновациялық жобаның формалары мен әдістерін алдын ала нақтылау.
- Инновациялық қызметті толық қамтамасыз ететін құқықтық-нормативтік базаны кеңейту.
- Инновациялық қызмет субъектілерін мемлекеттік қолдауды нақты механизмдермен бекіту.
Әсіресе эксперименттік зерттеулердің санын арттыру және олардың материалдық шығындарын өтеу үшін инновациялық қорларды мемлекет тарапынан жүйелі қамқорлыққа алу — нәтижелі бастамалардың бірі.
Инфрақұрылым, кадр және орындау мәдениеті
2003–2015 жылдарға арналған ғылым мен техника жетістіктерін өндірісте пайдалану бағдарламасында бірқатар мәселелер қамтылғанымен, жүзеге асыруда кемшіліктер орын алды. Бұл инновациялық даму саясатына енді қадам басқан ел үшін белгілі бір деңгейде түсінікті. Дегенмен, процестерге мүдделі тараптардың саны әлі де жеткілікті қарқынмен артпай отыр.
Осы орайда арнайы орталықтар құру, кәсіби кадрларды даярлау және жұмысты ұйымдастыруда дамыған елдер тәжірибесіне сүйену маңызды. Серіктестік пен келісімділікке негізделген жұмыс форматы барлық тарап үшін тиімді болуы тиіс.
Ұлттық деңгей
Ұлттық инновациялық орталық құрып, инновациялық бастамаларды үйлестіру мен басқаруды біріздендіру қажет.
Жоғары білім
ЖОО-ларда инновациялық бағыттағы мамандықтарды ашу — саясат субъектілерін кеңейтудің тиімді жолы.
Ақпараттандыру
Мекемелер мен оқу орындарында ақпараттық-технологиялық орталықтар тұрақты жұмыс істеуі керек.
Орындаудағы алшақтық
Елде көптеген заңдық-құқықтық актілер қабылданғанымен, құжаттардағы талаптар мен нақты орындалу тәжірибесі арасында сәйкессіздік байқалады. Бұл олқылықты жүйелі мониторинг, жауапкершілікті нақтылау және қаржыландыру тетіктерін күшейту арқылы толықтыру қажет.
Инновациялық саясатты әрі қарай дамыту мақсатында жаңа кредиттік технологияларды енгізу де қолдаушы құрал ретінде қарастырылуы мүмкін.
Ішкі және сыртқы саясатпен сабақтастық
Полиэтникалы Қазақстанның егемен мемлекет ретінде орнығуы, саяси тұрақтылығы және демократиялық принциптерге сүйенген жаңғыруы ғылыми-техникалық саясатпен тығыз байланысты. Инновациялық қызмет қоғам өмірінің түрлі салаларындағы технологиялық процестерді жаңартумен қатар, әлеуметтік-экономикалық, қаржылық және құқықтық қатынастардың да өзгеруіне ықпал етеді.
Ішкі саясат тұрақтылықты, азаматтық бейбітшілікті, институционалдық нығаюды және халықтың әл-ауқатын арттыруды көздесе, сыртқы саясат көпвекторлы интеграцияға, аймақтық және әлемдік қауіпсіздікті күшейтуге, жоғары технологияларды пайдалана отырып экономикалық өсімді қамтамасыз етуге бағытталады. Екі бағытта да инновациялық үрдістерді заманауи талапқа сай жетілдіру қажеттілігі айқын.
Сапа және өндірістік стратегия: «Өндірістен — өндіріске» қағидасы
Инновациялық саясатты жүзеге асыру барысында өндіріс көлемін ұлғайта отырып, сападан алшақтамау — бірінші кезектегі міндет. Зерттеушілердің пікірінше, Қазақстан шикізаттық модельмен шектелмей, «өндірістен — өндіріске» қағидасын ұстануы тиіс.
Бұл қағиданың мәні — шикізат өндірумен қатар, оны терең өңдеп, дайын өнім шығаруға ұмтылу. Мұндай тәсіл шығын үлесін бақылауға, сапасыз әрі артық өнім шығарудан сақтануға және қосылған құнды ел ішінде қалыптастыруға көмектеседі.
Инновациялық саясаттың негізгі бағыттары
Инновациялық саясаттың тиімділігі нақты басымдықтарды дұрыс таңдауға байланысты. Төмендегі бағыттар ұзақ мерзімді нәтижеге жұмыс істейді.
1) Жоғары бәсекелестік және төмен шығын
Ресурстарды пайдаланудың сапалы, жаңа деңгейін қалыптастырып, шығынды азайтатын өндірістік модельге көшу.
2) Ресурсты үнемдеу арқылы өсім
Үнемдеу мәдениетін технологиямен ұштастыру өндірістің өнімділігін және тұрақтылығын күшейтеді.
3) Технологиялық артта қалуды тоқтату
Жаңа технологияларға қол жеткізу — өнім сапасын көтеріп, экспорттық әлеуетті арттырады.
4) Құрылымдық жаңғыру
Өнім өндірмейтін салаларда да технологиялық негізді күшейтіп, институционалдық тиімділікті арттыру.
5) Аймаққа бейімделген қауіпсіз және экологиялық технологиялар
Әр өңірге лайық, аз күш жұмсалатын өндіріс орындарын ашып, өндірістік қауіпсіздікті және қоршаған ортаның ластанбауын қамтамасыз ететін технологиялық жүйелерді тарату. Бұл ғылыми-техникалық прогрестің әлеуметтік тиімділігін арттырады.
Қорытынды қағида
Әлеуметтік нормативтер жүйесін дайындау жаңа технологияларға негізделуі тиіс. Тек сонда ғана инновация экономикалық өсіммен қатар, әлеуметтік сапаны да тұрақты жақсартады.
Алдағы міндет: жүзеге асыру механизмін күшейту
«Инновациялық қызмет туралы» заңда басым бағыттар айқындалған. Ендігі міндет — сол бағыттарды іске асыру механизмдерін жетілдіру: нақты саясат алғышарттарын қалыптастыру, шынайы инновациялық қызмет субъектілерін ұйымдастыру, инфрақұрылым мен қаржыландыруды күшейту.
Инновациялық қызметті қабылдау және оны жүйелі енгізу — тәуелсіз Қазақстанның стратегиялық тұрғыдан кезек күттірмейтін мәселелерінің бірі. Ғылым мен техника елдің экономикалық қуаты мен интеллектуалдық әлеуетін айқындайтын негізгі өзек болып қала береді.