Мемлекеттік қызметшілердің төзімділігін арттырылуының өлшемдері, көрсеткіштері мен деңгейлері

Қазақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіру мақсаты күн тәртібіне шыққан кезеңде мемлекеттік қызметшінің төзімділігін (толеранттылығын) арттыру — мемлекеттік маңызы бар өзекті мәселе. Мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі оның әрбір мекемесінің, әрбір ұйымының және сол ұйымдарда қызмет ететін әрбір маманның кәсіби әрекетінің сапасымен тікелей байланысты.

Елбасы Н. Назарбаев тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында әзірленген «Қазақстан — 2030» стратегиясында нарықтық экономикасы бар, тұрақты саяси жүйесі қалыптасқан, ашық әрі толерантты қоғам ретіндегі оң имиджді ұзақ мерзімді басымдықтардың қатарына енгізді. Бүгінде бұл бағыттағы жұмыс ұйымдарда жүйелі түрде жүргізіліп келеді: мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және біліктілігін арттыру курстарында конфессияаралық келісім, діни экстремизмге қарсы іс-қимыл, этносаралық қатынастарды басқару сияқты тақырыптар кеңінен қамтылуда.

Төзімділікті қалыптастыруға ықпал ететін негізгі факторлар

Мемлекеттік қызметшілердің төзімділігін қалыптастыру мен дамытуға ықпал ететін факторларды шартты түрде үш топқа бөлуге болады.

Ұжым және басшылық: төзімді ортаны құру тетіктері

Төзімділік көбіне жеке қасиет ретінде қарастырылғанымен, ол ұжымдық ортада қалыптасып, басқару тәжірибесі арқылы бекітіледі. Әрбір қызметшінің және әрбір ұжымның төзімділігі басшының төзімділікке қатысты жеке және топтық уәждеу стратегияларын қаншалықты іске асыра алуына да байланысты.

• Функциялар мен рөлдерді әділ бөлу және түсінікті жауапкершілік аймағын белгілеу.
• Төзімді мінез-құлық үшін жеке жауапкершілікті қамтамасыз ету.
• Жеке және ұжымдық төзімділік деңгейін бағалаудың түсінікті өлшемдерін енгізу.
• Төзімді әрекетті ынталандыру: көпшілік алдында мойындау, позитивті кері байланыс, әділ марапаттау.
• Интолерантты (төзімсіз) мінез-құлыққа жол бермеу және алдын алу шараларын жүйелеу.

Мемлекеттік қызметті жаңғырту және төзімділік мәдениеті

Халықаралық тәжірибе мен уақыт талабы кәсіби мемлекеттік аппарат құрудың табысы көп жағдайда мемлекеттік қызметшінің кәсібилігіне байланысты екенін көрсетті. Қазақстанда қазіргі заманғы мемлекеттік қызмет жүйесін институттандыру 1995 жылғы 26 желтоқсандағы Мемлекеттік қызмет туралы № 2730 Жарлықтан бастау алды: ол қағидаттарды бекітуге, лауазымдар сатылылығын айқындауға, құқықтық мәртебе мен әлеуметтік кепілдіктерді белгілеуге, сондай-ақ сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер енгізуге мүмкіндік берді.

1997 жылы «Қазақстан — 2030» стратегиясы кәсіби үкімет құруды ұзақ мерзімді басымдық ретінде айқындап, мемлекеттік қызметті дамытудағы келесі кезеңге жол ашты. 1999 жылы қабылданған «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң мемлекеттік қызметтің кәсіби әрі тиімді жүйесін және бірыңғай кадр саясатын қалыптастыруға бағытталған жаңа тәсілді орнықтырды.

Төзімділік: түсінігі, түрлері және салдары

Төзімділік мәселесін екі қырынан қарастыруға болады: жалпы және жеке төзімділік. Жалпы төзімділік — мемлекеттердің бір-біріне қатысты ұстанымы ретінде көрінсе, жеке төзімділік — әртүрлі кәсіп иелері мен әлеуметтік топ өкілдері арасындағы өзара сыйластық пен сабырлылық мәдениеті.

Мемлекеттік қызмет саласында төзімділік мәселесі ерекше маңызды. Өйткені кәсіби деңгейдің төмендігі, бюрократиялық кедергілер және қызмет көрсету кезінде әкімшілік тосқауылдардың болуы мемлекеттік қызмет имиджіне кері әсер етіп, халық пен бизнестің қанағаттанбауына әкелуі мүмкін. Бұл қиындықтардың елеулі бөлігі өзара қарым-қатынас этикасы мен төзімділік қағидаттарының жеткілікті деңгейде орнықпауымен байланысты.

Қайшылықтар және оларды еңсеру қажеттілігі

Практикада бірқатар қайшылықтар байқалады: қоғам өзгермелі ортаны сыни әрі сарабдал қабылдайтын, бейімделгіш кадрларды талап етеді, ал кейбір қызметшілер ақиқатты стереотиптерге сүйеніп қабылдауға бейім болуы мүмкін. Сонымен қатар мемлекеттік қызметшілердің барлық санаттағы азаматтармен тұрақты өзара байланыста болуы олардың төзімділік деңгейіне жоғары талап қояды.

• Қоғам сұранысы (бейімделгіш, сыни ойлайтын кадр) мен стереотипті қабылдау арасындағы алшақтық.
• Күнделікті коммуникацияның көптігі мен оны тиімді ететін төзімділік деңгейінің жеткіліксіздігі.
• Төзімді сана мен дағдыларды қалыптастыру қажеттілігі және оны сүйемелдейтін ғылыми-әдістемелік негіздің жеткіліксіз өңделуі.

Төзімділік бір жағынан қарым-қатынас мәдениетімен және өзара әрекеттесу ұстанымдарымен байланысты болса, екінші жағынан — ізгілік пен адамгершілік болашағына жауапкершілікпен ұштасады. Оның өзегі — өзгені «қандай болса, солай» қабылдай білу және пікір алшақтығын жанжалға айналдырмай, келісім арқылы шешу.

Төзімділіктің өлшемдері мен көрсеткіштері

Жеке немесе топтық мінез-құлықты «төзімді» не «төзімсіз» деп бағалау үшін жағдайға және өзара әрекеттесу сипатына сүйенетін өлшемдер қажет. Негізгі бағдар — адамдар немесе топтар арасындағы жанжалдың бар-жоғы және оны күш жұмсамай, сындарлы түрде шеше алу қабілеті.

Оқыту, академиялар және этикалық стандарттар

Мемлекеттік қызметтің жаңа моделінде кадр тетіктерін жетілдіру, қызмет сапасы мен қолжетімділігін арттыру, халыққа бағдарлану, мемлекеттік қызметтің беделін күшейту және этикалық нормаларды орнықтыру негізгі міндеттер ретінде айқындалған. Осы мақсаттарға сай біліктілігі жоғары кадр даярлауда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының рөлін күшейту де маңызды бағыттардың бірі ретінде қарастырылады.