Материя деген терминді қолданбаған бірде
Материя туралы адамдардың ойлары әр дәуірдегі қоғамдық тәжірибенің және жалпы мәдениеттің айнасы. «Материя» терминін қолданбаған бірде-бір философиялық мектеп те, бірде-бір философ та жоқ деуге болады. Сондықтан оның әр кезеңде әртүрлі мағына алып, түрліше түсіндірілгені заңды құбылыс.
Материя ұғымы нені білдіреді?
Материя ұғымы — дүниені адамның санасынан тыс және оған тәуелсіз өмір сүретін объективті шындық деп танитын материалистік дүниетанымның түп қазығы, негізгі ұғымы. Бұл түсінік материалистік ағыммен бірге пайда болып, онымен қатар дамып, тарихи түрде қалыптасты.
Адам өзінің практикалық қызметінде қоршаған ортамен қарым-қатынасқа түсе отырып, сан алуан заттар мен құбылыстарды байқады да, ерте кездің өзінде-ақ күрделі сұраққа тірелді: шексіз көп нәрсенің бәріне ортақ, бәрін біріктіретін бір негіз бар ма? Мұндай сұраққа келу үшін адамның өзін табиғаттан бөліп, өзінен тыс, дербес заттар мен құбылыстар өмір сүретінін мойындауы қажет болды. Бұл қорытындыға келу үшін ғасырлар мен мыңдаған жылдар өтті, алайда ол адам санасының дамуындағы аса маңызды кезең еді.
Ежелгі дәуір: субстанцияны іздеу
Уақыт өте келе ежелгі грек ойшылдары табиғат құбылыстарының сырын түсінуге ұмтылып, дүниенің бір түп негізі, ортақ бастамасы бар деген тұжырымға келді. Олар бұл бастаманы субстанция деп атады (латынша — «түп негіз», «мән»).
Субстанция алуан түрлі заттардың, құбылыстар мен процестердің өмір сүруінің және олардың ішкі бірлігінің негізі ретінде қарастырылды. Нақты нәрселер пайда болып, бір кезеңде жоғалып кетуі мүмкін, ал субстанцияның өзі пайда болмайды да, жоғалмайды: ол тек өмір сүру тәсілін өзгертіп, бір күйден екінші күйге ауысып отырады.
Дүниенің бірлігі оның негізінде бір ғана субстанция бар деп түсіндіретін ілім монизм философиясына жатады. Ал субстанция мен дүниенің мәні туралы материалистік және діни-идеалистік көзқарастар тарихи тұрғыдан алғанда шамалас кезеңдерде қатар қалыптасты.
Ежелгі материализм: бастапқы «зат» және әлемнің қозғалысы
Ежелгі материалистік ілімдерде дүние — үнемі қозғалыстағы материя, материядан өзге ештеңе жоқ деген қағида айқын көрінеді. Сондықтан барлық құбылыстардың жалпыға ортақ субстанциясы ретінде материя мойындалды. Дегенмен сол дәуірдегі түсінік материяны көбіне оның тұрақты түрлерімен, яғни нақты затпен теңестіріп қарастырды.
Фалес
Түп негіз — су.
Анаксимен
Түп негіз — ауа.
Гераклит
Түп негіз — от.
Төрт «элемент»
Су, ауа, топырақ, от — кең тараған түсіндіру.
Анаксимандр барлық құбылыстардың бастамасын нақты бір затпен емес, шетсіз де шексіз, таусылмайтын әрі үнемі өзгеріп отыратын белгісіз негіз — апейрон деп түсіндірді.
Демокрит және атомдық ілім
Материализмнің негізгі принциптері Демокриттің атом туралы ілімінде әлдеқайда терең қарастырылды. Кейін оның ойларын Эпикур мен Тит Лукреций Кар дамытты.
Ілімнің өзегі
- Әлемдегі барлық денелер мен заттар атомдардан құралады.
- Атом — пайда болмайтын, жоғалмайтын, кеңістікте мәңгі қозғалыста болатын, бөлінбейтін ең кіші бөлшек (атауы да «бөлінбейтін» дегенді білдіреді).
- Заттардың әртүрлілігі — атомдардың санына және олардың өзара орналасуына байланысты.
Ежелгі грек материалистерінің пайымдауынша, күрделі нәрселер қарапайым бастамалардан құралады; сондықтан күрделі заттар тұрақсыз, үнемі өзгеріп отырады. Олар ыдырағанда бастапқы қарапайым құрамдастарға ажырайды, ал қарапайым негіз біртекті және тұрақты деп есептелді.
Осы кезеңнен бастап материя материалистік бағытта бүкіл ғарыштың түпкі негізі, әлемнің біртұтастығын түсіндіретін бастау ретінде орныға бастады.
Ежелгі көзқарастың құндылығы және шектеулілігі
Ежелгі материалистердің көзқарастарында бүгінге дейін маңызын жоғалтпаған бірқатар құнды тұжырымдар бар: дүниенің материалдығы, оның мәңгілігі, үздіксіз өзгермелі болуы және материяның санадан тәуелсіздігі. Олар үшін әлем — кездейсоқ қосынды емес, тұтас құбылыс.
Сонымен бірге олардың пайымы өз дәуірінің деңгейіне сай қарапайым әрі шектеулі болды. Соған қарамастан, бұл ілімдердің кейбір негіздері XIX ғасырдың соңына дейін материалист философтар мен жаратылыстанушы ғалымдардың ойлау жүйесінде басым орын алып келді.
Жаңа дәуір: механикалық түсіндірудің күшеюі
Жаңа дәуір философиясында (XVII–XVIII ғасырлар) қоғамдық өндірістің, жаратылыстану ғылымдарының, әсіресе математика мен механиканың қарқынды дамуы, сондай-ақ қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуі материяны механикалық денелермен, дәлірек айтқанда, денелердің механикалық қасиеттерімен теңестіруге бейім көзқарасты күшейтті.
Материалистік ой материяны нақты бір зат түрімен ғана емес, барлық заттарға ортақ қасиеттермен байланыстыруға ұмтылды. Мәселен, И. Ньютон механикасында масса тұрақты шама ретінде маңызды рөл атқарды, ал Ньютон массаны материяның сандық өлшемі деп қарастырды. Кейін бұл идея кейбір ойшылдарда материя мен массаны теңестіруге дейін алып келді.
Д.И. Менделеев 1889 жылы Санкт-Петербургте шыққан «Химия негіздері» еңбегінде: «Зат немесе материя дегеніміз кеңістікте орны мен салмағы бар масса…» деп жазды.
Француз материалистерінің жақындауы
Материя ұғымының мазмұнын түсінуге француз материалистері біршама жақындады. Мәселен, П. Гольбах: «Жалпы алғанда материя — біздің сезімімізге әсер ете алатынның бәрі…» деп жазды.
XIX ғасырдың соңына дейінгі негізгі кемшілік
XIX ғасырдың аяғына дейінгі материалистік дүниетанымда материя ұғымын түсіндіруде көбіне метафизикалық және механикалық көзқарас үстем болды. Бұл бағыттың өкілдері материя мен нақты материалдық объектілердің айырмашылығын жеткілікті ажырата алмады: материя ұғымын өздерінің дүниенің құрылымы туралы сол кездегі түсініктерімен теңестірді. Нәтижесінде материяны санамен қарсы қоюдан гөрі, оны түр, қасиет, қозғалыс сияқты сипаттамалармен салыстыра талдауға бейім болды.