Ақша деген тауардың жалпы эквивалентінің тиянақталған түрі, құнның эквиваленттік формасымен тұтыну құны біте қайнасқан ерекше тауар
Ақшаның құн өлшемі ретіндегі қызметі
Ақшаның маңызды қызметтерінің бірі — құн өлшемі. Ақшаның көмегімен барлық тауарлардың құнын көрсетуге болады. Бұл қызметті іс жүзінде емес, көбіне ойша атқаруға болады: кез келген тауардың құнын ақшалай түрде көрсету үшін нақты ақша қолда болуы міндетті емес.
Тауар құнының ақшалай көрінісі баға деп аталады. Баға сұраным мен ұсынымның ықпалынан құннан ауытқуы мүмкін. Сондықтан тауардың нарықтағы көрінісі оның өз құнына ғана емес, сұраным мен ұсынымға да тәуелді.
Құн формаларының тарихи дамуы
1) Қарапайым (жеке, кездейсоқ) форма
Алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінде бір қауым өз тұтынуынан артылған өнімді басқа қауымның өніміне анда-санда, кездейсоқ айырбастады. Осы жағдайда құнның алғашқы формасы — құнның қарапайым, жеке немесе кездейсоқ формасы қалыптасты.
Мысал
1 өлшем астық = 1 қой (яғни Т = Т). Мұнда бір тауардың құны екінші тауар арқылы көрінеді.
Сырттай қарағанда екі тауардың рөлі бірдей сияқты. Бірақ шын мәнінде, екінші тауар (қой) бірінші тауардың (астықтың) құнын білдіретін материалдық «айна» қызметін атқарады.
Салыстырмалы форма
Өз құнын басқа тауар арқылы көрсететін тауар салыстырмалы (относительді) формада болады.
Баламалы форма
Басқа тауардың құнын білдіретін тауар баламалы (эквивалентті) формада болады және эквивалент ретінде қызмет атқарады.
Бұл кезеңде эквивалент рөлін кез келген тауар атқара алды, өйткені айырбас әлі кең тарамаған, көбіне кездейсоқ сипатта болды.
2) Толық немесе кеңейтілген форма
Тауар өндірісі дамыған сайын кездейсоқ айырбас тұрақты процеске айналып, айырбас құнының қарапайым түрі толық немесе кеңейтілген түріне өтті.
Егіншіліктен мал шаруашылығының бөлінуі — алғашқы ірі қоғамдық еңбек бөлінісі — малдың басқа тауарларға мол әрі жиі айырбасталуына әкелді. Енді көптеген тауарлар малға айырбасталғанда олар кездейсоқ емес, айырықша эквиваленттер ретінде жүрді.
Айырбас формасы
1 қой = 4 қап астық = 1 балта = …
Бұл — айырбас дамуының жаңа сатысын білдіретін, құнның толық немесе кеңейтілген формасы.
Бұл кезең тауарлы өндірістің ұлғаюын, өндірістік байланыстардың нығаюын сипаттайды. Өнім өндірушілер тауарлар арасындағы сандық арақатынастардың дәлдігіне көбірек мән бере бастады, өйткені айырбас өндірілген еңбектің өтелуінде барған сайын маңызды рөл атқарды.
3) Жалпыға ортақ форма
Қоғамдық еңбек бөлінісінің әрі қарай дамуы (егіншіліктен қолөнер кәсіпшілігінің бөлініп шығуы — екінші ірі қоғамдық еңбек бөлінісі) өндіргіш күштерді жаңа сатыға көтерді. Нәтижесінде мамандану тереңдеп, тас қалаушылар, ағаш ұсталары, құмыра жасаушылар, металл өңдейтін шеберлер сияқты кәсіптер пайда болды; ұста көрігі, арба, тоқыма станогі, қол диірмен, ат әбзелдері тәрізді еңбек құралдары кеңінен қолданылды.
Айырбас жиілігі мен жүйелілігі артқан сайын барлық тауарлардың арасынан бір тауар бөлініп шығып, қалған тауарлар үшін жалпыға ортақ эквивалент қызметін атқара бастады. Осылайша құнның кеңейтілген формасы біртіндеп құнның жалпыға ортақ формасына айналды.
Жалпыға ортақ форманың мәні
Әртүрлі тауарлардың құны бір тауарға теңестіріледі. Әр халықта, тіпті бір халықтың әр дәуірінде бұл рөлді әртүрлі өнімдер атқарды: аң терілері, піл сүйегі, балық, мал және т.б.
Қорыта айтқанда, өндіргіш күштердің жетілуі айырбасты үздіксіз құбылысқа айналдырып, жалпыға ортақ эквивалентке деген қажеттілікті күшейтті. Алайда бұл рөл ұзақ уақыт бойы бір ғана тауарға тұрақты бекітілген жоқ.
4) Ақшалай форма және ақшаның пайда болуы
Уақыт өте келе тауар өндірісі кеңейіп, айырбас жергілікті нарық шегінен асып түсті. Осы кезде жалпыға ортақ эквивалент қызметін белгілі бір тауар тұрақты түрде атқара бастады. Ол тауар — ақша.
Ақшалай формула
1 қой, 4 қап астық, 1 балта, 1 құмыра … = 1 ақша өлшемі
Осылайша құнның жалпыға ортақ формасы құнның ақшалай формасына ауысып, айырбас процесінде нақты орнықты.
Анықтама
Ақша — тауардың жалпы эквиваленті тиянақталған, құнның эквиваленттік формасы мен тұтыну құны біте қайнасқан ерекше тауар. Яғни ол өндіріс пен айырбас барысында басқа тауарлардан бөлініп шыққан, айрықша қызметі — барлық тауарларға ортақ балама рөлін атқару.
Ақшаның тарихи түрленуі: малдан металға дейін
Тауар өндірісінің тарихи даму барысында ақшаның рөлін әртүрлі тауарлар атқарды. Қоғамдық еңбектің бірінші ірі бөлінуі нәтижесінде малшы тайпалар қалыптасып, айырбас құралы ретінде малды қолданды. Оның нақты түрі табиғи ортаға байланысты өзгеріп отырды: далалық жерде — жылқы, өгіз, қой; шөл және шөлейтте — түйе; қысы ұзақ тундрада — бұғы.
Тілдегі іздер: ақша атауларының шығуы
- Латын тіліндегі pecus — «мал», ал pecunia — «ақша».
- Үнділердегі ақша өлшемі рупия сөзі rupa («мал») сөзімен байланыстырылып түсіндіріледі.
- Капитал ұғымының шығу төркінін де мал басымен өлшенген байлықпен байланыстыратын түсіндірулер бар.
Ақша пайда болғаннан бері бірнеше рет өзгеріске ұшырады. Бірақ бұл өзгерістер, негізінен, оның сыртқы түріне қатысты болды; ішкі мәні — жалпы эквивалент қызметі — сақталды. Өзгерістердің себебі ақша қызмет ететін жағдайлардың, яғни қоғамдағы қатынастардың өзгеруімен байланысты.
Металл ақшаның пайда болуы
Өндіру мен айырбастың көлемі ұлғайған сайын жалпыға бірдей балама ретінде біртекті, оңай бөлшектенетін, сақтағанда бұзылмайтын және тасымалдауға қолайлы тауар қажет болды. Соның нәтижесінде кесектелген қола, мыс, күміс, алтын түріндегі металл ақшалар пайда болды.
Кейін қоғам дамуының ықпалымен кесек металл ақшаның орнына металдан дайындалған монеталар келді (оның ішінде алтын монета да болды). Монетаның ерекшелігі — оның бетіне мемлекеттің атауы, таңбасы (гербі), соғылған жылы сияқты деректердің түсірілуі.
Ерте кезеңдер
Ең алғашқы металл ақша б.з.б. III ғасырда Римде соғылған деген дерек айтылады.
Лидия және Грекия
Б.з.б. VII–VIII ғасырларда Лидияда және Ежелгі Грекияда металл ақша соғылғаны көрсетіледі.
Еуропа және Ресей
Көп елдерде және Ресейде өз металл ақшасын соғу IX–X ғасырларда басталды.
Металдан жасалған ақша ұзақ уақыт бойы айналымда болды. Мысалы, Ресейде 5–10 сомдық алтын ақша Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін қолданылған.
Алтын ақшаның ерекшелігі және шектеулері
Алтын ақшаның жеке өзіндік құны бар. Осы себепті ол, берілген мәтіндегі тұжырым бойынша, инфляция жағдайында да толық құнсызданбайды және айналымға қанша алтын ақша керек екенін белгілі бір дәрежеде өзі «реттей» алады: артық болса — қазынаға кетеді, жетіспесе — қайта айналымға түседі.
Маңызды ескерту
Алтын ақша құнды тұрақтандырушы фактор бола алса да, тәжірибеде бағалар мен сатып алу қабілетіне түрлі экономикалық және саяси жағдайлар әсер етеді.
Дегенмен алтын ақшаны пайдаланудың бірқатар қиындықтары бар. Біріншіден, алтыннан ақша соғу алтын өндірумен тығыз байланысты, ал алтын өндірудің қымбатқа түсетіні белгілі.