Қазақша рефераттар

Топырақ классификациясы

Топырақтың табиғи зоналылығы (семинар сабағы)

Сабақтың мақсаты

Жер бетіндегі көлденең және тік белдеулік топырақ зоналарының таралу заңдылықтарын талдау, сондай-ақ топырақ классификациясының негізгі қағидаларын қарастыру.

Негізгі ұғымдар

  • Көлденең зоналылық
  • Тік белдеулік зоналылық
  • Топырақ классификациясы

Семинар сұрақтары

  1. 1. Топырақтың көлденең зоналылығы.
  2. 2. Топырақтың тік белдеулік зоналылығы.
  3. 3. Топырақ классификациясы.

Әдістемелік нұсқаулар

Топырақ зоналары деген не?

Топырақ зоналары — топырақ түрлерінің түзілуі мен генетикалық қасиеттері белгілі бір биоклиматтық жағдайларға сәйкес қалыптасқан аймақтар.

Топырақ түзуші факторлар зоналылық заңдылықтарына сай ретімен таралатындықтан, топырақ жамылғысы да осы тәртіпке бағынып өзгереді. Нәтижесінде топырақ зоналары көлденең және тік белдеулік түрлерге бөлінеді.

Көлденең зоналылық

Жазық аумақтарда топырақтың көлденең зоналары солтүстіктен оңтүстікке қарай ауысуына байланысты топырақ түрлері біртіндеп өзгереді. Бұл өзгерістер климаттың, ылғалданудың, өсімдік жамылғысының және басқа да факторлардың ендік бойынша айырмашылықтарымен түсіндіріледі.

Тік белдеулік зоналылық

Таулы өңірлерде биіктеген сайын табиғат пен климат жағдайлары айқын өзгеріп, топырақ жамылғысына да елеулі ықпал етеді. Осыған байланысты топырақ белдеулері биіктік бойынша алмасады.

Талқылауға арналған бағдар

  • Жер шарындағы көлденең топырақ зоналарының биіктік зоналарға қарағанда жиі басым көріну себептерін түсіндіріңіз.
  • Көлденең және биіктік топырақ зоналары мен олардың зонашаларының орналасу заңдылықтарына назар аударыңыз.
  • Таулы аймақтардағы өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің сан алуандығын топырақ-биоклимат байланысы арқылы сипаттаңыз.

Топырақ классификациясы және негізгі еңбектер

Топырақтың тегі, құрылымы, құрамы, қасиеттері мен құнарлылығы, сондай-ақ шығу тегі мен түзілу ерекшеліктеріне сүйене отырып, топырақтың алғашқы тектік (генетикалық) жіктелуін жасаған ғалым — В. В. Докучаев. Семинар барысында оның топырақ классификациясымен танысу ұсынылады.

Топырақ жіктелуінің басты белгісі — тип. Бұл ұғым биологиядағы “түр” түсінігімен мәндес.

Тақырыпты меңгеру барысында топырақтың таксономиялық бірліктеріне ерекше назар аударыңыз: тип, типше, текше, түр, әртүр.

Сондай-ақ топырақ классификациясын дамытуға үлес қосқан ғалымдардың еңбектерімен танысыңыз: Н. М. Сибирцев, К. Д. Глинка, Г. Н. Высоцкий, С. А. Захаров.

Әдебиеттер

  • Добровольский В. В. География почв с основами почвоведения. 4-е изд. — М.: Владос, 1999.
  • Ковда В. А. Основы учения о почвах. — М.: Наука, 1973. — 99–126-б.
  • Жамалбеков Е. Ү., Білдебаева Р. М. Жалпы топырақтану және топырақ географиясы. — Алматы, 2000. (ҚҰУ)
  • Тазабеков Т. Топырақтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Рауан, 1993. — 448 б.
  • Роде А. А. Генезис почв и современные процессы почвообразования. — М.: Наука, 1989. — 720 с.
  • Банников А. Г., Рустамов А. К. Охрана природы. — М.: Колос, 1977.

Реферат тақырыптары

Қазақстан бойынша

  • Қазақстанның топырақ зоналары.
  • Дала зонасының қара топырағы.
  • Топырақтың генетикалық жіктелуі.

Аймақтық мысал

  • Орталық тайга зонасының топырағы.