Экономика предприятия
Инновациялық процестерді басқарудың күрделенуі және жаңа талаптар
Инновациялық процестерді басқару мәселесі оның ауқымды өсуіне байланысты объективті түрде күрделене түсуде. Қазіргі қоғамдағы нарықтық қатынастар инновацияларды басқару жүйесіне жоғары талап қояды: басқару міндеттері тек сандық тұрғыдан көбейіп қана қоймай, сапалық жағынан да күрделенді.
Инновацияны басқару саласындағы жұмыс қаншалықты табысты болса, басқару объектісінің сандық және сапалық өзгерістері соншалықты жылдам жүреді. Ғылым дамуының диалектикасы мен инновацияларды басқару тәжірибесі жаңа ұйымдық проблемаларды үнемі айқындауды, оларды шешудің құралдары мен әдістерін жүйелі түрде іздеуді қажет етеді.
Нарықтық ортадағы құрылымдық өзгерістер
Нарықтық жағдайда инновацияларды басқару жүйесі жаңаша қалыптасады. Шаруашылық өмірдің барлық құрамдас бөліктеріне өзгеріс қажет: өндірістік-шаруашылық, ғылыми-техникалық, қаржылық-экономикалық бағыттар. Нарықтық экономикаға көшу кезінде ұйымдық құрылымдар, қайта өндіру процесіне қатысушылардың өзара әрекет ету формалары өзгеріп, салалар арасындағы шектер бұзылады. Инновациялық процестің әртүрлі стадияларында шоғырлану үдерісі күшейеді.
Қазақстандағы басты түйін: ғылым мен өндіріс арасындағы байланыс
Қазақстан Республикасында инновацияларды басқару механизмінің негізгі проблемаларының бірі — ғылым мен өндіріс арасындағы өзара байланыс пен өзара әрекет етудің тиімді тізбегінің жеткіліксіздігі. Микро және макроэкономикалық мүдделерді сәйкестендіріп, соған жауап беретін біртұтас ұжымдық жүйе толық қалыптаспаған.
Бұрынғы көзқарас
Кәсіпорын көбіне жабық жүйе ретінде қарастырылды. Табыс негізінен ішкі ортаның ауыспалы ықпалына байланысты деп саналды, ал мақсаттар мен міндеттер ұзақ уақытқа алдын ала белгіленген әрі тұрақты деп қабылданды.
Қазіргі талап
Экономиканы тиімді қайта құру үшін инновацияларды басқару жүйесін жаңғырту қажет. Әлемдік ғылым мен техникадағы өзгерістер басқару парадигмасын қайта қарауға итермеледі: қоғам ақпаратқа ашық болып, инновациялардың әлеуметтік мәні мен тиімділігіне қойылатын талап артты.
Жаңа парадигмаға көшу: мазмұны мен тірек тәсілдер
Қазақстан экономикасын нарықтық механизмдерге бейімдей отырып қайта құрылымдау инновацияларды басқарудағы теориялық тұжырымдамаларды жаңартуды талап етті. Қазіргі жағдайда елге инновацияларды басқарудың жаңа концептуалды моделі қажет, соған сәйкес жаңа парадигманы қалыптастыру міндеті туындайды.
Жаңалық енгізуді басқару жүйесінің негізгі құрамдары
- 1 Ғылыми-техникалық және басқарушылық ақпаратты өңдеу мен талдаудың жиынтық жүйесі.
- 2 Ұжымдық басқару құрылымы: билік пен жауапкершілікті бөлу, барлық деңгейде құқық пен міндеттердің теңгерімі.
- 3 Шешім қабылдау механизмі: шешімді орындаушыларға жеткізу және орындалуын бақылау.
- 4 Кадрларды іріктеу және орналастыру жүйесі: қызметкерлерді инновация енгізу процесіне тарту.
Ұсынылған парадигма жағдайлық, жүйелік, инновациялық тәсілдерге және стратегиялық басқаруды қолдануға сүйенеді. Кәсіпорын ашық жүйе ретінде қарастырылып, тиімділіктің маңызды алғышарты ретінде инвестициялық белсенділік алынады.
Жүйелік тәсіл
Тиімділік пен ұйымдастырушылықты арттыруға, сапаны көтеруге мүмкіндік береді. Нарықтық экономикада ол басқарудың философиясы әрі өміршең әдіс ретінде көрінеді.
Жағдайлық тәсіл
Барлық жағдайға ортақ бір ғана әмбебап қағида жиынтығы болмайтынын мойындайды. Әр кәсіпорынның жағдайы талданып, соған сай басқарылуы тиіс.
Инновациялық тәсіл
Экономикадағы инновациялық қызметті қарқындатуды басымдық ретінде қарастырады. Өзгермелі ұйымдастырушылық ортаға бейімделуді талап етеді.
Инновациялық қызметті басқарудың мақсаттары
Инновациялық қызметті басқарудың мақсаты — ұйымның ғылыми-техникалық және өндірістік қызметінің негізгі бағыттарын нақтылау. Бұл, ең алдымен, жаңа өнімдер мен технологияларды әзірлеу және енгізу, шығарылатын өнім мен технологияларды жаңарту және жетілдіру, дәстүрлі өнім түрлерінің перспективалық дамуын бағалау, моральдық тұрғыдан ескірген өнім өндірісін тоқтатуды қамтиды.
Кластерлік логика
Жаңа парадигма инновациялардың экономикалық жүйеде біркелкі емес, көбіне кластерлер түрінде пайда болатынына негізделеді. Кластер — белгілі уақыт пен нақты экономикалық кеңістікте шоғырланатын базистік инновациялар жиынтығы, яғни жаңа өнімдер мен технологиялардың өзара байланысты жүйесі.
Қорытынды: инновациялық қызметтің құрамы және тиімділікті бағалау
Инновациялық қызмет — нарыққа енгізілген идеяның жаңа немесе жетілдірілген өнімге айналуымен байланысты қызмет түрі. Ол ғылыми, техникалық, ұйымдық, қаржылық және коммерциялық шаралардың толық кешенін қамтиды.
Инновациялық қызметтің негізгі бағыттары
- Инструментальды даярлау және өндірісті ұйымдастыру.
- Өндірісті жүргізу және өндіріс алдындағы өңдеулер.
- Технологиялық процестер мен өнімді өзгерту, жаңа технологияларды қолдану.
- Персоналды қайта даярлау (жаңа технологиялар негізінде).
- Жаңа өнімдердің маркетингі.
- Патент, лицензия, ноу-хау, сауда маркасы және модель конструкцияларын алу.
- Инновация енгізуге байланысты машиналар мен құрал-жабдықтарды сатып алу.
- Өңдеуге қажетті өндірістік жобалау; жаңа тауарлар мен қызметтерді игеру.
- Басқару құрылымын қайта ұйымдастыру.
Кәсіпорынның инновациялық қызметінде тәсілдер мен бағыттарды таңдау ресурстық және ғылыми-техникалық әлеуетке, нарық талаптарына, техника мен технологияның өмірлік цикл кезеңіне, сондай-ақ салалық жабдықтардың ерекшеліктеріне тәуелді. Инновацияларды жобалау, әзірлеу және енгізу кезінде іске асыру шығындарын, ықтимал қаржыландыру көздерін анықтап, экономикалық тиімділікті бағалау қажет. Тиімділікті салыстыру — шығындар мен табыстарды қатар талдау арқылы әртүрлі инновациялардың нәтижелілігін өлшеуге мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Жолдасбаева Г.Ө. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы. Алматы: Экономика, 2002. 109 бет.
- Мейірбеков А.К., Әлімбетов Қ.Ә. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы. Алматы: Экономика, 2003. 252 бет.
- Экономика предприятия и отрасли промышленности. 3-е изд., перераб. и доп. Ростов н/Д: Феникс, 1999. 608 с.
- Берзинь И.Э., Пикунова С.А., Савченко Н.Н., Фалько С.Г.; под ред. С.Г. Фалько. Экономика предприятия: Учебник для вузов. М.: Дрофа, 2003. 368 с.
- Под ред. проф. В.Я. Горфинкеля, проф. В.А. Швандара. Экономика предприятия: Учебник для вузов. 4-е изд., перераб. и доп. М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2004. 670 с.
- Под ред. П.П. Табурчака и В.М. Тумина. Экономика предприятия: Учебник для вузов. Ростов н/Д: Феникс, 2002. 320 с.
- Под ред. проф. Н.А. Сафронова. Экономика предприятия: Учебник. М.: Юристъ, 2003. 608 с.
- Под ред. В.А. Швандара, проф. В.Я. Горфинкеля. Инновационный менеджмент: Учебник. М.: Вузовский учебник, 2004. 302 с.
- Медынский В.Г. Инновационный менеджмент: Учебник. М.: ИНФРА-М, 2002. 295 с.
- Аль-Пари. Экономический журнал. 2005. №2.
- Аль-Пари. Экономический журнал. 2004. №2–3.
- Қаржы-қаражат — финансы Казахстана. 2005. №1.
- Саясат. Информационно-аналитический журнал. 2005. №3.
- Под ред. К.С. Абдиева. Статистический ежегодник Казахстана: Статистический сборник. Алматы: Агентство РК по статистике, 2004. 598 с.