Радиациялық қорғаныш
Кіріспе
Радиациялық қауіпсіздік — белгіленген нормаларға сәйкес қызметкерлерге, халыққа және қоршаған ортаға радиациялық әсері шектелетін, атом энергиясы пайдаланылатын объектінің ерекшеліктері мен сипаттамаларының қауіпсіз жай-күйі.
Негізгі ұғымдар
- Радиациялық авария
- Атом энергиясын қолдану объектісін қауіпсіз пайдалану шегінің бұзылуы салдарынан адамдардың немесе қоршаған ортаның белгіленген нормалардан жоғары радиоактивті ластануға ұшырауы мүмкін (немесе ұшыраған) жағдай; сондай-ақ радиоактивті өнімдердің және (немесе) иондаушы сәулеленудің жобада көзделген шектерден асып кетуі.
- Радиациялық қорғаныш
- Радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған радиациялық-гигиеналық, жобалау-конструкторлық, техникалық және ұйымдық шаралар жиынтығы.
- Радиациялық мониторинг
- Иондаушы сәулелендіру көздері пайдаланылатын объектілерде де, қоршаған ортада да радиациялық жағдайды жүйелі түрде бақылап отыру.
- Табиғи радиациялық сәулелену
- Ғарыш сәулелері мен табиғи радионуклидтердің (жерде, суда, ауада, биосферада, тағамда және адам организмінде) сәуле шығаруы нәтижесіндегі сәулелену.
- Техногендік өзгертілген радиациялық орта
- Адам қызметінің нәтижесінде өзгерген табиғи радиациялық орта.
- Техногендік радиациялық фон
- Белгілі бір аумақтағы табиғи радиациялық фонды сипаттайтын көрсеткіштер шегерілгеннен кейінгі радиациялық жағдай көрсеткіштерінің деңгейі.
- Араласу деңгейі
- Жол берілмейтін мөлшердің шегі: созылмалы немесе авариялық сәулелену жағдайы туындағанда қорғау және авариядан кейінгі шаралар осы деңгейге жеткен кезде қолданылады.
- Әсерлі мөлшер
- Адам организмінің және оның жекелеген органдарының радиациялық сезімталдығын ескере отырып, сәулеленудің кейінгі зардаптарының пайда болу қаупін бағалау үшін қолданылатын өлшем.
- Бақыланатын аймақ
- Радиациялық бақылау, адамдарды кіргізу және олардың болуы бойынша арнайы ережелер қолданылатын аумақ.
- Иондаушы сәулелендіру
- Ортамен өзара әрекеттесу кезінде әртүрлі белгісі бар иондар түзетін зарядталған немесе зарядталмаған бөлшектер мен фотондардан тұратын сәулелену.
- Қызметкерлер
- Иондаушы сәулелендіру көздерімен тұрақты немесе уақытша тікелей жұмыс істейтін адамдар.
Радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі принциптері
Радиациялық қауіпсіздік жүйесі бірнеше іргелі принципке сүйенеді. Олар сәулелену дозаларын шектеуге, тәуекел мен пайданың арақатынасын бағалауға және қорғау шараларын тиімді ұйымдастыруға бағытталған.
Нормалау
Иондаушы сәулеленудің барлық көздерінен азаматтардың жеке сәулелену дозасы жол берілетін шектен аспауға тиіс.
Негіздеу
Иондаушы сәулелендіру көздерін пайдалану нәтижесіндегі пайда адам мен қоғам үшін ықтимал зиян қатерінен жоғары болмаса, мұндай қызметке жол берілмейді.
Оңтайландыру
Экономикалық және әлеуметтік факторларды ескере отырып, сәулелену дозасын және сәулеленетін адамдар санын мүмкіндігінше төмен әрі қолжетімді деңгейде ұстау.
Авариялық оңтайландыру
Төтенше жағдайларда қолданылатын шаралардың нысаны, ауқымы және ұзақтығы нақты пайданың (денсаулыққа зиянды азайту) араласудан болатын залалдан басым болуын қамтамасыз етуі тиіс.
Радиациялық қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік органдар
Қазақстанда радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласында бірнеше уәкілетті орган өзара іс-қимыл жасайды. Олардың міндеттері атом энергиясын пайдалану, халық денсаулығын қорғау және қоршаған ортаның қауіпсіздігін қамтамасыз ету бағыттарына бөлінеді.
Қазақстан Республикасының Үкіметі
- Уәкілетті мемлекеттік органдарды және олардың өзара іс-қимыл тәртібін айқындайды.
- Иондаушы сәулелену әсеріне байланысты аурулар тізбесін және себептік байланысты анықтау тәртібін белгілейді.
- Радиациялық қауіпсіздік саласындағы техникалық регламенттерді бекітеді.
- Атом энергиясын пайдалану объектілерінде жұмыс істейтін персоналға қойылатын біліктілік талаптарын белгілейді.
Атом энергиясын пайдалану саласындағы уәкілетті орган
- Бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізеді және өзге уәкілетті органдардың жұмысын үйлестіреді.
- Лицензиялауды жүзеге асырады (атом энергиясын пайдалану жөніндегі қызмет түрлері бойынша).
- Радиациялық қауіпсіздік, физикалық қорғау, есепке алу және аварияға қарсы жоспарлау бойынша нормалар мен ережелерді әзірлейді және келіседі.
- Нормалар мен лицензиялық шарттардың сақталуын бақылауды жүзеге асырады.
- Радиациялық қорғау жөніндегі ұлттық комиссия қызметін ұйымдастырушылық тұрғыдан қамтамасыз етеді.
Мемлекеттік органдардың құзыреті
Атом энергиясы саласындағы уәкілетті орган
- Мемлекеттік саясатты іске асыру.
- Нормалар мен ережелерді әзірлеу және олардың орындалуын бақылау.
- Салалық бағдарламаларды әзірлеу және іске асыру.
- Лицензияланатын қызмет түрлерін айқындау.
- Халық дозаларын бақылау мен есепке алуды қамтитын бірыңғай басқару жүйесін құру.
- Ядролық материалдар мен иондаушы сәулелендіру көздерінің экспортын, импортын, транзитін және орын ауыстыруын бақылау.
- Халықаралық ынтымақтастық және халықаралық міндеттемелерді орындау.
- Техникалық регламенттерді әзірлеу.
Санитарлық-эпидемиологиялық салауаттылық саласындағы уәкілетті орган
- Иондаушы сәулелену әсерінен зардап шеккен халықты медициналық сауықтыру бағдарламаларын әзірлеу және іске асыру.
- Авария салдарынан ластанған аумақтарда өмір сүру жағдайлары мен ерекше режимдерді регламенттеу.
- Сәулеленуге ұшыраған халыққа көмек көрсетілуін бақылау.
Мемлекеттік нормалау және өндірістік бақылау
Мемлекеттік нормалау
Мемлекеттік нормалау радиациялық қауіпсіздік нормаларын, санитарлық ережелерді, гигиеналық нормативтерді, құрылыс нормалары мен ережелерін, еңбек қорғау қағидаларын және әдістемелік-нұсқаулық құжаттарды белгілеу арқылы жүзеге асырылады. Бұл актілер халықаралық стандарттарды ескеруге және заңнамаға қайшы келмеуге тиіс.
Өндірістік бақылау
Иондаушы сәулелендіру көздерін пайдаланатын ұйымдар радиациялық қорғаудың сапасын қамтамасыз ету бойынша өндірістік бақылау жүргізеді. Бақылау тәртібі ұйым жұмысының ерекшеліктерін ескере отырып белгіленіп, санитарлық-эпидемиологиялық органмен келісіліп, атом энергиясы саласындағы уәкілетті органмен бекітіледі.
Егер талаптар мен нормативтер бұзылғаны анықталса, өндірістік бақылауды жүзеге асыратын лауазымды тұлғалар заңнамада көзделген ықпал ету шараларын қолдануға құқылы.
Радиациялық қауіпсіздіктің жай-күйін бағалауға қойылатын талаптар
Жоспарлау, шешім қабылдау және олардың тиімділігін талдау барысында радиациялық қауіпсіздікті бағалау жүргізіледі. Бағалау мақсаты — қолданыстағы талаптарды, ережелер мен гигиеналық нормативтерді сақтау деңгейін анықтау.
Бағалау мына негіздер бойынша жүргізіледі
- Қоршаған ортаның радиоактивті ластану сипаттамасы.
- Іс-шаралармен қамтамасыз етілуіне және нормалардың орындалуына талдау.
- Радиациялық авариялардың ықтималдығы және ауқымы.
- Авария салдарын тиімді жоюға әзірлік деңгейі.
- Халық топтарының барлық көздерден алатын дозаларына талдау.
- Белгіленген шектен жоғары дозада сәулеленген адамдар саны туралы деректер.
Бағалау нәтижелерін уәкілетті мемлекеттік орган талдайды және бекітеді.
Иондаушы сәулелендіру көздерімен жұмыс кезіндегі талаптар
Ұйымдардың негізгі міндеттері
- Заңнама және өзге нормативтік құқықтық актілер талаптарын орындау.
- Радиациялық қауіпсіздікті және көздердің сақталуын қамтамасыз ету шараларын жоспарлау және іске асыру.
- Жаңа өнімдер, материалдар, технологиялық процестер мен өндірістердің радиациялық қауіпсіздігін негіздеу.
- Жұмыс орындары, үй-жайлар, аумақтар және бақыланатын аймақтар бойынша радиациялық жағдайға тұрақты өндірістік бақылау жүргізу.
- Қызметкерлердің жеке дозаларын тұрақты бақылау және есепке алу.
- Мамандарды даярлау және аттестаттау.
- Алдын ала және мерзімдік медициналық тексерулерді ұйымдастыру.
- Қызметкерлерді сәулелену деңгейлері және алған дозалары туралы жүйелі түрде хабардар ету.
- Авариялық жағдайлар мен радиациялық қауіп төндіретін бұзушылықтар туралы уәкілетті органдарға дер кезінде хабарлау.
- Уәкілетті лауазымды тұлғалардың қорытындылары мен нұсқамаларын орындау.
- Азаматтардың радиациялық қауіпсіздік саласындағы құқықтарын іске асыруға жағдай жасау.
Табиғи радионуклидтер әсері кезіндегі қауіпсіздік
Радон және өзге табиғи радионуклидтерге байланысты халық пен қызметкерлердің сәулеленуі тұрғын және өндірістік үй-жайларда белгіленген нормативтерден аспауға тиіс.
Қорғау шаралары
- Құрылыс үшін жер учаскелерін таңдауда топырақтан радон бөліну деңгейін және радиациялық аяны ескеру.
- Ғимараттарды жобалау және салу кезінде радонның үй-жай ауасына түсуін болдырмау.
- Құрылыс материалдарына өндірістік бақылау жүргізу және пайдалануға қабылдау кезінде радон деңгейін есепке алу.
- Пайдалану кезеңінде радон деңгейін төмендету шараларын сақтау.
Егер радон деңгейін төмендету арқылы нормативтерді орындау мүмкін болмаса, ғимаратты пайдалану сипаты өзгертілуі тиіс. Радиациялық қауіпсіздік талаптарына сай келмейтін құрылыс материалдарын қолдануға тыйым салынады.
Медициналық процедуралар кезіндегі радиациялық қауіпсіздік
Негізгі талаптар
- Радиоизотоптар немесе өзге иондаушы сәулелену көздері қолданылғанда пациентті қорғау құралдары міндетті түрде пайдаланылады.
- Пациенттің сәулелену дозасы белгіленген деңгейден аспауға тиіс.
- Пациентке алынатын/алынған доза және ықтимал салдарлар туралы толық ақпарат беріледі.
- Эпидемиологиялық тұрғыдан қауіпті ауруларды анықтауға арналған профилактикалық зерттеулерден басқа жағдайда пациент процедурадан бас тартуға құқылы.
- Медициналық ұйым радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған қызмет сапасы бағдарламасын әзірлеп, уәкілетті органда бекітеді.
Авариялық даярлықты қамтамасыз ету
Атом энергиясын пайдаланатын ұйымдар ықтимал аварияларға алдын ала дайын болуы тиіс. Даярлық жоспарлау, байланыс және материалдық-техникалық қамтамасыз ету шараларын қамтиды.
Міндетті құрамдастар
- Ықтимал радиациялық авариялардың және олардың салдарының болжамы, радиациялық жағдайдың болжамы.
- Жедел шешімдер қабылдау өлшемдері және уәкілетті органмен келісілген араласу деңгейлері.
- Қызметкерлер мен халықты қорғау жөніндегі іс-шаралар жоспары (жергілікті атқарушы органдармен және қадағалау органдарымен келісілген).
- Авария туралы хабарлау және зардаптарды жоюды ұйымдастыру құралдары.
- Алдын алу және медициналық көмек көрсету құралдары.
- Қызметкерлер қатарынан құрылатын авариялық-құтқару құрамалары.
Авария салдарын жоюға тартылатын адамдардың жоспарланатын дозасы
- Жоғары жоспарланатын доза тек адамдарды құтқару қажеттілігіне және одан да көп сәулеленуге жол бермеуге байланысты болуы мүмкін.
- Бұл тек ерікті келісіммен және ықтимал доза мен денсаулыққа қатер туралы алдын ала хабарлау арқылы адамның өмірінде бір рет қана жол беріледі.
Өтемақы және жауапкершілік
Заңнамаға сәйкес азаматтардың белгіленген шектен тыс сәулелену немесе радиациялық авария салдарынан өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды, сондай-ақ мүліктік залалды өтетуге құқығы бар.
Радиациялық әсерден зардап шегушілерге мыналар жатады:
- Аварияны жою кезінде белгіленген мөлшерден артық сәуле алған адамдар.
- Қызметкерлер үшін белгіленген шектен артық әсерлі доза алып, соған тікелей байланысты ауруы бар адамдар.
- Ата-анасының біреуі зардап шеккендер санатына кіретін және иондаушы сәулелену ықпалына байланысты аурулар тізбесінде көрсетілген жекелеген аурулармен ауыратын балалар.
Қорытынды
Радиациялық қауіпсіздік — нормалау, негіздеу және оңтайландыру қағидаларына сүйенетін кешенді жүйе. Ол мемлекеттік реттеуді, өндірістік бақылауды, мониторингті, персоналды даярлауды және авариялық даярлықты біріктіреді. Тиісті талаптарды сақтау халықтың денсаулығын қорғауға, қоршаған ортаның радиоактивті ластану қаупін төмендетуге және атом энергиясын қауіпсіз пайдалануға мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
Мәтін мазмұны радиациялық қауіпсіздікке қатысты нормативтік ұғымдар мен мемлекеттік реттеу тетіктерін сипаттайтын материалдар негізінде өңделіп берілді.