Батырлар жыры туралы қазақша реферат

Батырлар жыры: ауыз әдебиетінің мәңгілік өзегі

Батырлар жыры — ауыз әдебиетінің бағзы заманнан ескірмей, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отырған ең күрделі әрі мол салаларының бірі. Бұл жырларды жыршы-жыраулар ғасырлар бойы қобызға немесе домбыраға қосып, белгілі әуенмен орындап, ауыздан ауызға таратып келген.

Батырлар жырының көпшілігінде халықтың түбегейлі мұң-мүддесі көкселеді. Батырдың халыққа қамқор болу арманы мен сол жолдағы іс-әрекеті жырлана отырып, оның өз үй-ішіне, өз руына деген сүйіспеншілігі де айқындалады. Сонымен бірге бұл жырлардан ерте заманда баласы жоқ қарттың, бастаушысы жоқ елдің өзге жұрттан жәбір-жапа көретіні танылады.

Жырдың туу себептері мен тарихи қабаттары

Ел қиялындағы қорғаушы батыр туралы жырлар көбіне зарығу мен торығу күшейген тұста туады. Халық мұндай батырды қартайған ата-ананың амандығы үшін де қажет деп біліп, оның көршілес рулармен күш біріктіруін көздейді.

Батырлар жырындағы оқиғалардың тарихпен жанасуы өзінше болады. Бір жыр бірнеше ғасырды аралап, жүздеген жыршы-жыраудың аузынан өтетіндіктен, онда әр кезеңнің тарихи фактілері араласа жүреді. Сөйтіп, эпоста “әр дәуірден құралған” жиынтық батыр бейнесі қалыптасады.

Сюжет, композиция және өлең құрылысы

Батырлар жырының бай идеялық мазмұнына сай сюжеттік желісі мен композициясы да өзгеше. Бір оқиғадан екіншісі туындап, кейіпкерлердің іс-әрекеті мен қимылы жүйелі түрде дамиды.

Зерттелуі және жариялануы

Қазақ батырлар жыры туралы алғаш пікір айтып, зерттеу жүргізген ғалымдар қатарында В.В. Радлов, И.Е. Березин, Г.Н. Потанин, Ш.Ш. Уәлиханов, Н.И. Ильминский, А.Е. Алекторов, Ә. А. Диваев бар. Олар әр кезеңде қазақ ауыз әдебиетінің, соның ішінде батырлар жырының молдығы мен өзіндік ерекшелігін атап көрсетіп, көркемдік және мазмұндық қырларына шолу жасады.

Сонымен бірге олар ел аузынан эпос үлгілерін жинап, хатқа түсіруде, жыр нұсқаларын салыстырып баспаға даярлауда, орыс тіліне аудартып, түсініктер жазуда көп еңбек етті. Қазақ эпостарының халықтық үлкен мәдени мұра екені туралы Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, бертініректе Сұлтанмахмұт Торайғыров айтқан пікірлердің ғылыми мәні зор.

1953 жылы Алматыда өткен дискуссияда және 1956 жылы Ташкентте болған республикааралық конференцияда эпос мәселесі кеңінен талқыланды. Қазақ ғалымдары С. Сейфуллин, М. Әуезов, Ә. Марғұлан, С. Мұқанов, Қ. Жұмалиев, Б. Кенжебаев, М. Ғабдуллин және басқалары, сондай-ақ А. С. Орлов, В. М. Жирмунский, Н. С. Смирнова, Х. Т. Зарифов сияқты зерттеушілер еңбектерінде де құнды пайымдаулар бар.

Шығу төркіні, дәстүр және жаңару

Батырлар жырын зерттеу саласында елеулі жұмыстар атқарылды. М. Ғабдуллин қазақ эпосының шығу төркіні XIII ғасырмен ғана шектелмей, бұдан да ертерек кезеңдерден басталатынын негіздеді. Бұл мәселеде М. Әуезов, Ә. Марғұлан, Қ. Жұмалиев пікірлерінің мәні ерекше.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында батырлар жыры баспа арқылы да, ауызша айту арқылы да қалың жұртшылыққа кеңінен таныла түсті. Бұл кезеңде ақын-жыршылар бұрыннан белгілі жырларды таратып қана қоймай, жаңа эпостық шығармалар да (“Төрехан”, “Құбығұл” және т.б.) тудырды. Сол тұста кітаби тілдің және шығыстық қиссалардың әсері де белгілі дәрежеде байқалды.

Батырлар жыры нұсқалары идеялық мазмұны, сюжет желісі, образдық жүйесі мен көркемдік құралдары тұрғысынан ортақ элементтерге ие болғанымен, бір-біріне көшірме емес: әрқайсысының өзіне тән ерекшелігі бар. Дегенмен барлығына ортақ негізгі арқау — халық тағдырын жырлау. Көптеген нұсқалар кейінгі дәуірлерде қайта жырланып, сол заманның дүниетанымы мен өмірге көзқарасын да бойына сіңірді. Соған қарамастан, көне дәуірден жеткен эпизодтар, мотивтер мен сюжеттік өрістер сақталып отырды.

Діни ықпал, әлеуметтік қабат және жаңа тақырып

Ақын-жыршылар эпостың дәстүрлі өзегін сақтай отырып, өз заманының ойы мен идеясын қосып жырлаған. Кейбір нұсқалардан ислам дінінің ықпалы да аңғарылады: халық санасында орныққан ғайып-ерен, қырық шілтен тәрізді бейнелер XIX–XX ғасырларда жырланған эпостарда да кездеседі. Діннің ықпалы нәтижесінде жырларда діни сипаттағы сарындар күшейген тұстар бар.

Сан ғасыр бойы ауызша тараған эпосқа әлеуметтік ортаның да әсері болғаны байқалады. Сонымен бірге халық мұңын жырлаған ақындар XIX–XX ғасырларда қалмақ және жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық пен еркіндік жолындағы күресті арқау еткен жаңа эпостық шығармалар тудырды. Бұған Жамбылдың “Сұраншы батыр”, “Өтеген батыр”, Нұрпейіс Байғаниннің “Нарқыз” сияқты дастандарын мысал етуге болады.

Кеңес дәуірінде батырлық жырды айтушы ақындардың шығармашылығында жаңа заман тақырыбын жырлау, жаңа адамдар бейнесін суреттеу алдыңғы қатарға шықты. Эпикалық дәстүр қазіргі заман тақырыптарына да ұласып (“Ер Төлеген”, “Лавадағы өмір” және т.б.), халық поэзиясының іргелі жанры ретінде батырлық эпостың жаңа сипат алып, дамып отырғанын танытты.