Криминалистиканың пәндік сипаттамасы және әдістемелік негізі
Криминалистиканың жүйесі мен әдістері
Соңғы жылдары елімізде қылмыстың, соның ішінде аса қауіпті қылмыстардың саны артып келеді. Бұл жағдай құқық қорғау органдарының, әсіресе тергеу бөлімшелерінің жұмысын жетілдіруді және қылмысты ашуда тиімді, ғылыми негізделген тәсілдерді кеңінен қолдануды талап етеді.
Қылмысты жедел ашу, кінәлі тұлғаларды анықтау және әділ жаза тағайындау қылмысқа қарсы күрестің нәтижелілігін көтеріп, әлеуетті құқық бұзушыларды тежеуге ықпал етеді.
Жоспар
- Криминалистиканың пәндік сипаттамасы және әдістемелік негізі
- Криминалистикалық идентификация және диагностика
- Қазақстандағы криминалистика ғылымының дамуы
Лекция мақсаты
Криминалистика тергеу және басқа да құқық қорғау органдары қызметінің тиімділігін арттыруға бағытталған: тергеу тәжірибесін талдап-қорытып, қылмысты ашуға бейім тәсілдерді анықтайды, оларды қолдануға қажетті техникалық құралдар мен әдістемелік ұсынымдарды әзірлеуге мүмкіндік береді.
Пәні мен мәні: криминалистика нені зерттейді?
Қылмыстық оқиға бір адамның немесе бірнеше адамның белгілі бір әрекеттерінен тұрады. Қылмыс қаншалықты жедел жасалса да, ол қоршаған ортаға әсер етіп, оқиға орнында әртүрлі іздер мен материалдық белгілер қалдырады.
Негізгі идея
Оқиға орнынан табылған іздер мен заттай дәлелдемелерді салыстыра талдау арқылы қылмыстың қалай жасалғанын анықтауға, оның механизмін ғылыми тұрғыда болжап-модельдеуге болады.
Тергеуші жасалған қылмысты өз көзімен көре бермейді. Сондықтан өткен оқиғаны жан-жақты әрі объективті анықтау үшін тергеуші қылмыс әрекетінің механизмін ойша қалпына келтіріп, оны дәлелдемелермен негіздеуі тиіс. Бұл үшін заттай дәлелдемелерді толық табу және оларды терең талдау шешуші маңызға ие.
Дегенмен іздерді, әсіресе көзге көрінбейтін іздерді табу, оларды дұрыс бекіту мен алу — күрделі жұмыс. Мұнда арнайы әдістер мен техникалық құралдарды қолдану қажет. Осы іздерді іздеу, бекіту, алу және зерттеу әдістері, сондай-ақ сол үшін қажет құралдарды қолдану тәсілдерін криминалистика пәні қарастырады.
Анықтама
Криминалистика — қылмысты ашу және тергеу үшін заттай дәлелдемелерді процессуалдық заң талаптарына сай іздеп табу, алу, бекіту және зерттеуде қолданылатын техникалық құралдар, тактикалық тәсілдер және тергеу әдістемелері туралы ғылым.
Нысан
Криминалистика адамның іс-әрекетін зерттейді: бір жағынан — қылмыс жасаған тұлғаның қылмыстық мінез-құлқын, екінші жағынан — тергеушінің қылмысты ашуға бағытталған криминалистикалық әдістерді қолдану қызметін.
Криминалистиканың негізгі міндеттері
Кез келген ғылымның мазмұны мен пәндік сипаттамасы оның міндеттерімен тығыз байланысты. Криминалистиканың негізгі міндеттері төмендегідей:
-
1
Криминалистиканың ғылым ретінде дамуын қамтамасыз ету.
-
2
Заттай дәлелдемелер мен іздерді табу, бекіту, алу және зерттеу үшін жаңа криминалистикалық әдістер мен тәсілдерді жетілдіру, сондай-ақ оларды қолдануға лайық техникалық құралдарды жасау.
-
3
Алдын ала тергеудің ұйымдық және тактикалық негіздерін жетілдіру; әрбір тергеу әрекетінің тактикалық әдістерін дамыту арқылы оның нәтижелілігін арттыру.
-
4
Жекелеген қылмыс түрлерін тергеу әдістемелерін жетілдіру үшін жаңа ұсынымдар енгізу.
-
5
Қылмыстың алдын алу мақсатында криминалистикалық сақтық шараларын құқық қорғау органдарына ұсыну.
Ғылымдармен байланысы
Криминалистика өзіне тектес заң ғылымдарымен тығыз байланысты, өйткені оның көптеген әдістері мен тәсілдері сол ғылымдардың қағидаларына сүйенеді. Сонымен бірге ол қылмыстық-құқықтық саламен байланысты пәндермен де бірлесе дамиды.
Заң саласындағы пәндер
- Сот медицинасы
- Сот психиатриясы
- Сот психологиясы
Бұл салалардың қағидалары тергеу әрекеттерін жүргізу әдістерін негіздеуде және криминалистикалық тәсілдерді таңдауда қолданылады.
Жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдар
- Физика, химия, математика
- Педагогика, психология
Криминалистика қылмысты жедел ашудың тиімділігін арттыру үшін осы ғылымдардағы әдістер мен техникалық мүмкіндіктерді өз міндеттеріне бейімдеп қолданады.
Криминалистиканың жүйесі (негізгі бөлімдері)
Криминалистика дербес ғылым бола отырып, бірнеше өзара байланысты бөлімдерден тұрады:
Теориялық және әдістемелік негіздер
Негізгі ұғымдар, қағидалар, әдіснамалық бағыттар және жалпы теориялық тұжырымдар.
Криминалистикалық техника
Іздерді табу, бекіту, алу және зерттеуге арналған техникалық құралдар мен әдістер жүйесі.
Тергеу тактикасы
Тергеу әрекеттерін нәтижелі жүргізуге көмектесетін тактикалық әдіс-тәсілдер.
Жекелеген қылмыстарды тергеу әдістемесі
Қылмыс түрлеріне қарай дәлелдемелерді жинау мен бағалаудың және тергеуді ұйымдастырудың практикалық ұсынымдары.
Криминалистикалық әдістер
Криминалистика өз міндеттерін ғылыми зерттеу тәсілдерін қолдану арқылы шешеді. Мұнда жалпы ғылыми, жеке және арнайы әдістер қатар пайдаланылады. Криминалистика зерттеуді объективті жүргізетіндіктен, диалектикалық тәсілді оның жалпы әдіснамалық негізі ретінде қарастыруға болады.
Жалпы ғылыми әдістер
- Бақылау
- Бейнелеп суреттеу
- Салыстыру
- Өлшеу
- Эксперимент
Арнайы криминалистикалық әдістер
Арнайы әдістердің бір бөлігі криминалистиканың өз ішінде қалыптасса, екінші бөлігі басқа ғылымдарда пайда болған тәсілдерді криминалистикалық объектілерді зерттеуге бейімдеу нәтижесінде дамыған.
Криминалистикаға тән әдістер
- Криминалистикалық фотография
- Трасология
- Криминалистикалық баллистика
- Қолжазбатану, автортану
- Құжаттарды техникалық зерттеу
- Габитология
- Қылмыстық тіркеу
- Криминалистикалық тактика әдістері
Басқа ғылымдардан бейімделген әдістер
- Микроскопиялық зерттеу
- Инфрақызыл және ультракүлгін сәуледе зерттеу
- Рентген сәулесімен зерттеу
- Спектрлік талдау
Әр қылмыстың криминалистикалық сипаттамасы (қылмыс түріне тән белгілер жүйесі) тергеуге қажетті әдістемелік ұсынымдарды әзірлеуде негізгі бағдар ретінде қолданылады.