Қазақша рефераттар

Төленбеген капитал шоты

Меншікті капитал: мәні және қалыптасуы

Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес кәсіпорын шаруашылық қызметті жүзеге асыру үшін белгілі бір көлемде мүлікке ие болуы тиіс. Осы мүліктердің ақшалай өлшемге айналдырылған жиынтығы ұйымның меншікті капиталы болып саналады.

Кәсіпорын алғаш құрылған кезде оның капиталы заңда белгіленген ең төменгі мөлшерден кем болмауы керек. Ол құрылтайшылардың немесе акционерлердің қоғамға ақшалай, заттай және өзге де нысандардағы үлестерінен құралады. Кейін бұл сома ұйымның қызметі барысында алынған таза табыс және басқа көздерден (мысалы, тегін түскен мүлік пен қаржы) ұлғайып отырады.

Бухгалтерлік баланста көрсетілуі

  • Актив бөлімінде ұйымның қызмет атқарушы капиталы (мүліктің құрамы мен құрылымы) көрсетіледі.
  • Пассив бөлімінде сол капиталдың қаржыландыру көздері көрсетіледі.

Кәсіпорын мүлкінің құрамы

Ұйымның барлық мүлкі (қызмет атқарушы капиталы) айналыстан тыс және айналымдағы активтер болып екіге бөлінеді. Мүліктерді қызмет ету мерзіміне қарай да негізгі (айналымнан тыс) және айналымдағы активтер деп жіктейді.

Айналымнан тыс активтер

Айналымнан тыс активтер кәсіпорынның материалдық-техникалық базасын қалыптастыруға және дамытуға бағытталады.

  • Негізгі құралдар
  • Материалдық емес активтер
  • Қаржылық (ұзақ мерзімді) инвестициялар
  • Аяқталмаған құрылыс

Айналымдағы активтер

Айналымдағы активтер ұйымның күнделікті қызметі барысында табыс табуға тікелей қатысады.

  • Ақша қаражаттары
  • Қысқа мерзімді қаржылық салымдар
  • Тауарлық-материалдық қорлар
  • Дебиторлық берешек
  • Өзге де ағымдағы активтер

Кәсіпорын мүлкінің (капиталдың) қалыптасу көздері

Кәсіпорын мүлкі негізгі құралдар мен айналым қаражатының құнынан құралады. Қаржыландыру көздері жалпы түрде меншікті капитал және қарыз қаражаттары болып бөлінеді.

Меншікті капиталдың негізгі құрамдары

Жарғылық капитал

Құрылтайшылардың/акционерлердің салымдары есебінен қалыптасатын бастапқы қаржылық база.

Резервтік капитал

Мүмкін болатын шығындар мен зияндарды жабуға арналған, таза пайдадан бөлінетін қор.

Бөлінбеген пайда

Барлық шығындар мен салықтарды шегергеннен кейін кәсіпорында қалатын қаржы.

Қарыз қаражаттарына мысалдар

  • Қысқа және ұзақ мерзімді несиелер мен қарыздар
  • Алынған аванстар
  • Кредиторлық берешек және өзге міндеттемелер

Жарғылық капитал: түрлері және тіркеу тәртібі

Жарғылық қор (жарғылық капитал) — меншік иесінің (кәсіпорынның) жарғысында көзделген қызметті қамтамасыз ету үшін салынатын инвестициялық қаражаттардың жиынтығы. Оның мөлшері жарғыда және құрылтай құжаттарында белгіленіп, мемлекеттік тіркеуден өтуі тиіс. Жарғылық капитал мөлшері тек құрылтай құжаттарына өзгерістер енгізілгеннен кейін ғана өзгертіледі.

Ұйымдық-құқықтық нысандар бойынша

  • Серіктестіктер мен акционерлік қоғамдардың (толық, сенім, ЖШС, қосымша жауапкершілігі бар, жабық/ашық АҚ) жарғылық капиталы
  • Өндірістік кооператив мүшелерінің мүлік жарналары (үлестері)

Қосымша төленген капитал

Қоғам өз акцияларын атаулы (номиналдық) құнынан жоғары бағамен сатқан кезде пайда болатын құн айырмасынан қалыптасады.

Қосымша төленбеген капитал

Негізгі құралдар, инвестициялар және басқа активтерді қайта бағалау нәтижесінде олардың құны өскен жағдайда қалыптасады.

Резервтік капитал

Резервтік (сақтық) капитал — алдағы кезеңдерде болуы ықтимал зияндар мен шығындардың орнын толтыру үшін кәсіпорынның таза пайдасынан бөлінетін меншікті капиталдың бір бөлігі. Оның мөлшері мен қалыптастыру тәртібі Қазақстан Республикасының заңдары және ұйымның жарғысы арқылы айқындалады.

Бөлінбеген пайда

Бөлінбеген пайда (табыс) — кәсіпорынның жалпы кірісінен барлық шығындарды, бюджетке төленген салықтарды және кірістен өзге бағыттарға жұмсалған сомаларды шегергеннен кейін қалатын бөлік.

Акционерлік қоғамдағы акциялар және құқықтар

Акционерлік қоғамның жарғылық капиталының мөлшері шығарылған акциялардың түрлері (жай және артықшылығы бар), саны және бір акцияның атаулы құнына сәйкес акционерлердің жалпы жиналысында бекітіледі. Ұйымның жарғысы тиісті мемлекеттік органдарда (Әділет органдарында) тіркеуден өтуі тиіс.

Акция иелерінің негізгі құқықтары

  • Дивиденд алу
  • Қоғамды басқаруға қатысу
  • Қоғам таратылған жағдайда қалған мүлікті бөлуге қатысу

Атаулы акциялар және есепке алу

Қоғам атаулы (иесі жазулы) акцияларды шығаруға құқылы. Атаулы акцияның қозғалысы, яғни ұстаушының ауысуы акционерлер тізілімінде қатаң тәртіппен тіркеледі. Құқықтарды тізілімге енгізілген тұлғалар ғана пайдалана алады.

Жарғылық капиталдың есебі: негізгі жазбалар логикасы

Кәсіпорындарда жарғылық капиталдың есебі тиісті шоттарда жүргізіледі. Мысалы, жарғылық қордың құрамдас бөліктері ретінде жай акциялар, артықшылығы бар акциялар, сондай-ақ салымдар мен жарналар бойынша бөлімшелер қолданылады.

Қалыптастыру және төлеу кезінде жиі қолданылатын корреспонденциялар

1) Акцияларға жазылу (жарғылық капиталды қалыптастыру)

Д-т: Төленбеген капитал
К-т: Жай акциялар немесе Артықшылығы бар акциялар

2) Үлесті ақшалай енгізу

Д-т: Ақша қаражаттары
К-т: Төленбеген капитал

Ақша шоттарына есеп айырысу шоты, касса, ұлттық/шетел валютасындағы шоттар сияқты тиісті шоттар жатады.

3) Үлесті мүлікпен енгізу

Д-т: Материалдық емес активтер / Негізгі құралдар / Материалдық құндылықтар (және т.б.)
К-т: Төленбеген капитал

4) Қайтарылып алынған акцияларды (өз акцияларын) сатып алу

Д-т: Қайтарылып алынған капитал
К-т: Ақша қаражаттары

5) Өз акцияларын номиналдан жоғары бағамен сату (эмиссиялық табыс)

Д-т: Ақша қаражаттары
К-т: Қосымша төленген капитал

6) Акцияны номиналдан төмен сатып алудан туындайтын айырма

Д-т: Қайтарылып алынған капитал
К-т: Қосымша төленген капитал

Қайта бағалау нәтижелерін көрсету

Негізгі құралдар, инвестициялар және өзге активтерді қайта бағалау кезінде құн өсімі қосымша төленбеген капитал ретінде танылады. Қайта бағалау барысында негізгі құралдардың тозу сомасы да түзетілуі мүмкін, ал қосымша бағаланған сома активті пайдалану мерзіміне қарай кезең-кезеңімен бөлінбеген пайдаға ауыстырылуы ықтимал (есеп саясатына сәйкес).

Жарғылық капиталдың экономикалық рөлі және салымдарды бағалау

Жарғылық капитал — жаңадан құрылған кәсіпорынның қызметті бастауын қамтамасыз ететін бастапқы қаражаттарының сомасы. Ол акцияларды орналастыру (сату), жеке капитал салу, мемлекеттің қаражаттары, материалдық емес активтер және басқа мүлік (немесе мүліктік құқықтар) есебінен құрылуы мүмкін.

Сонымен бірге жарғылық капитал құрылтайшылардың (акционерлердің, қатысушылардың) қатысу үлесін айқындайды және кредиторлар үшін белгілі бір деңгейде кепілдік сипатын білдіреді.

Салым нысандары және шектеулер

  • Салым ретінде ақша, бағалы қағаздар, мүлік, мүліктік құқық және өзге де мүліктер (интеллектуалдық меншік құқықтарын қоса) енгізілуі мүмкін.
  • Натуралды нысандағы салымдар барлық құрылтайшылардың келісімімен немесе жалпы жиналыс шешімімен ақшалай бағаланады; ірі сомалар бойынша тәуелсіз бағалаушының растауы талап етілуі мүмкін.
  • Мүліктік құқы жоқ және өзге материалдық емес игіліктерді жеке салым ретінде енгізуге рұқсат етілмейді; қатысушылардың бір-бірінің қарыздарын өзара есепке жатқызуына жол берілмейді.

Жауапкершілік және пайдалану құқығы түріндегі салым

Егер салым ретінде мүлікті пайдалану құқығы берілсе, онда салым құны құрылтай құжаттарында көрсетілген барлық мерзім үшін есептелген төлем сомасымен анықталады. Сондай-ақ белгілі жағдайларда құрылтайшылар (қатысушылар) кредиторлар алдында бағалаудың дұрыстығына байланысты бірлескен жауапкершілік көтеруі мүмкін.

Жарғылық капиталдың ең төменгі деңгейлері және төлем тәртібі (жалпы қағидалар)

Серіктестіктер мен акционерлік қоғамдар үшін жарғылық капиталдың ең төменгі мөлшері және оны төлеу тәртібі заңнамада айқындалады. Мысалы, кейбір ұйымдар тіркеуге дейін жарғылық капиталдың белгілі бір бөлігін төлеуге міндетті, ал қалған бөлігін заңда немесе жалпы жиналыс шешімінде белгіленген мерзімде толық өтеуі керек.

Маңызды талаптар

  • Жарияланған жарғылық капиталды ұлғайтуға, әдетте, ол толық төленіп және орналастырылып болғаннан кейін ғана рұқсат етіледі.
  • Жарғылық капиталды азайту туралы шешім қабылданған жағдайда кредиторларға алдын ала хабарлау талап етіледі; кредиторлар талаптарын мерзімінен бұрын қоюға құқылы.

Шоттар жүйесі: жарғылық капиталды жинақтап көрсету

Жарғылық капиталдың қолда бары және қозғалысы жарғылық капиталға арналған шоттар бөлімшесінде есепке алынады. Мұнда, әдетте, жай акциялар, артықшылығы бар акциялар, сондай-ақ қосқан үлестер мен жарналар бойынша шоттар қолданылады. Бұл шоттардағы қалдық құрылтай құжаттарында көрсетілген жарғылық капитал мөлшеріне сәйкес келуі тиіс.

Жазбалардың жалпы қағидасы

Жарғылық капитал бойынша жазулар белгіленген тәртіппен жүргізіледі. Жарғылық капитал ұлғайса немесе азайса, құрылтай құжаттарына да міндетті түрде тиісті өзгерістер енгізіледі.

Мысалы, акциялар бойынша шоттардың кредитінде қатысушылардың (акционерлердің) жарғылық капиталға салымдары бойынша берешегі көрсетіліп, ол төленбеген капитал шотымен корреспонденцияланады.