Эпикалық дәстүрдің бел ортасында тұратын жанр
Эпикалық дәстүр: көне қабат және жанрлық жүйе
Эпикалық дәстүр — түркі тайпалары мәдениетінен байқалатын көне құбылыс. Оның тууы мен қалыптасу кезеңдері терең тарихи қабаттарға кетеді. Осы дәстүр аясында көптеген жанрлар қалыптасып, көбіне 7–8 буынды өлшемге негізделіп, халық поэзиясының негізгі арқауын құрады.
Эпикалық дәстүрдің мақам-саз өнерімен де тығыз байланысы бар: мазмұндық және мақамдық ерекшеліктеріне қарай эпикалық жанр бірнеше салаға жіктеледі. Солардың бел ортасында тұрған негізгі жанр — эпос.
Эпос деген не?
Эпос — тарихта болған немесе белгілі бір кезеңнің қаһармандық не романдық оқиғаларының желісіне құрылған көлемді туынды. Оның өзіне тән музыкалық мақамы, поэзиялық құрылымы және көркемдік жүйесі болады.
Бүгінде қазақ эпосы көне, қаһармандық, романдық және тарихи болып төртке жіктеледі. Бұл бөлініс эпостық жырлардың даму кезеңдерін, қайсысы бұрын, қайсысы кейін туғанын — яғни стадиялық қатарын айқындауға мүмкіндік береді.
Поэтика мен мақам: екі қыр
- Поэтика — көркемдік пен композициялық құрылым.
- Мақамдық жүйе — музыкалық-орындаушылық ерекшелік.
- Коммуникативтік қызмет — хабарлау, ақпарат жеткізу.
Эпос поэзия мен музыканың бірлігі арқылы көне дәуір оқиғаларын бүгінге жеткізетін өнер синтезі ретінде көрінеді.
«Қарасай–Қази» жыры: оқиға желісі
Ноғайлы дәуірінде қазақтар мен қалмақтардың арақатынасы шиеленіскені белгілі. Бірде қалмақтың Қондыкер атты батыры хат жолдап: «Батыр болса, Қарасай мен Қази біздің елімізді шапсын; қорықса, өз үйінің қуысын тапсын», — деп келемеж қылады.
Ол кезде Қази жетіде, Қарасай сегіз жаста еді: буыны бекіп, бұғанағы қатпаған, балалық шағы. Қалмақтың қорлау сөзін намыс көрген Әділхан сұлтан шағын қол жинап, қалмақ еліне аттанады.
Қалмақ шегіне жеткенде Қондыкер қарсы шығып, үлкен соғыс басталады. Ұрыс қызған сәтте Әділхан сұлтанның астындағы аты сүрініп құлап, өзі қалың жаудың ортасында қалады. Қалмақтар сұлтанды тұтқындап, қол-аяғына кісен салып, терең зынданға тастайды.
Хат пен қарлығаш
Әділхан сұлтан зынданда ұзақ жатады. Бір күні зынданға қарлығаш ұшып кіргенде, ол мұны белгі санап, жағдайын еліне жеткізудің амалын табады: «Қарасай мен Қази тірі болса, мені құтқарсын» деген тілегін қызына жолдамақ болады.
Хатты қарлығаштың қанатына қыстырып жібереді. Сұлтанның Ханзия атты сұлу қызы бар еді. Бір күні ол үй алдында отырғанда, тізесіне қарлығаш келіп қонады. Құсты сипағанда, қанатының астынан хат шығып, қыз мән-жайды біліп, әкесінің жағдайын анасына жеткізеді. Содан соң Қарасай мен Қазиды іздеп жолға шығады.
Жырдың көркем өрнегі
Ұзақ сапардан кейін Ханзияның Қазиға келіп айтқаны шұбыртпалы ұйқасқа құрылған жыр үлгісі ретінде беріледі.
Ханзияның Қазиға айтқан сөзі
Айналайын, Қазижан, Аманбысың, саумысың? Сау-саламат бармысың? Терең суды тоқтатқан Белгілі қызыл жармысың? Көлденең жауды тоқтатқан Биік қара таумысың? Көкемнен жазған хат келді, Қази деген ат келді. Іздеп келдім сіздерге, Жауап берсең біздерге. Құдай нашар қылған соң, Шыға алмаймын далаға. Көкем бір хабар берген соң, Бар деп сіздей балаға. Айналайын, Қазижан, Жауап бер, айтшы сен дейді. Дидарыңды көргенше, Артында жүріп шөлдедім мен дейді.