Асан Қайғы Сәбитұлы 1361 - 1470 жылдар аралығында туып ғұмыр кешкен, қазақтың данышпан ақылгөй жырауы, өз дәуірінің абызы, бас биі, Шоқан Уәлихановтың айтуы бойынша, қазақ халқының қамын, болашағын ойлаған
Асан Қайғы Сәбитұлы: дала философы және ел тағдырын ойлаған ақылгөй
Асан Қайғы Сәбитұлы (1361–1470) — қазақтың данышпан жырауы, өз дәуірінің абызы, бас биі. Шоқан Уәлиханов оны қазақ халқының қамын, келешегін ойлаған «дала философы» деп сипаттайды. Ел мұңын арқалап, жұрттың болашағына алаңдаған ойшылдың есіміне кейіннен «қайғы» сөзі қосылып, аңызға айналған.
Асанның тұлғасы — жыраулық дәстүрдің ғана емес, ел басқару мәдениетінің де бір өзегі: сөз — билік, толғау — бағдар, ақыл — тұтқа.
Шежіре-аңыздардағы тегі және тәлім-тәрбиесі
Шежіре-аңыздарда Асанның әкесі Сәбит ұзақ жасаған, құстың да, жан-жануардың да тілін білетін көріпкел әулие, әрі атақты саятшы ретінде айтылады. Сол Сәбит баласын ес білгеннен-ақ осындай қасиеттерге баулып өсіреді. Өнегелі тәрбие көрген Асан жастайынан туған халқының қамын ойлап, оның келешекте іргелі, қуатты ел болуының жолдарын іздей бастайды.
-
Елдік мұрат: жұрттың ертеңін ойлау, берекені сақтау.
-
Тәрбиелік негіз: көрегендік пен саятшылыққа ұласқан өмірлік тәжірибе.
Жастайынан танылған шешендік пен билік сөзі
Жас болса да, хан-сұлтан, би-бектердің қасында жүріп, ой-пікір таластырып, ақыл қосып ер жетеді. Бозбала кезінен-ақ ақындық-жыраулық, шешендік және тапқырлық өнерді терең меңгереді. Ел дауы мен жер дауы, әдет-ғұрып мәселелері шешілер тұста оның алғырлығы, кесімді әрі тоқтамды билік сөздері талай би-шешеннен озық көрінеді.
Түйін: Асан үшін шешендік — сән емес, елдік мүддені қорғайтын құрал.
Оның толғауларындағы пәлсафалық ой — қоғамды ұйыстыруға қызмет еткен рухани бағдар.
Ұлұғ Мұхамед хан ордасындағы қызметі
Асанның ерекше қабілетін байқаған Алтын Орда ханы Ұлұғ Мұхамед оны өзіне ақылгөй бас би етіп, сарайында ұстайды. Ұлұғ Мұхамед (туған жылы белгісіз, 1445 ж. қайтыс болған) — ноғайлы жұртын билеген Алтын Орда ханы, кейін Қазақ хандығын құру үрдістеріне ықпал еткен тарихи тұлға, Қырымға дейін билік жүргізген, атақты Тоқтамыс ханның немересі.
Асан жырау Ұлұғ Мұхамедпен бірге талай маңызды істі басқаруға, шешім қабылдауға араласады. Хан дүние салғаннан кейін Асан би Дешті Қыпшаққа қайта оралады.
Дешті Қыпшаққа оралуы және хандық тартыстар кезеңі
1450 жылдан бастап Асан би Әбілхайыр хан қарауында қызмет атқарады. Бұл кезеңде де ол хандық билік пен ішкі тартыстардың қақ ортасында жүріп, шешендікке суарылған пәлсафалық толғауларымен ел құрметіне бөленеді. Сол тұстағы Жәнібек пен Керей хандармен пікірлесіп, саясат ісіне араласып, ақылгөй кеңесші болады.
Асан жыраудың ықпалы тұлғалық беделмен ғана өлшенбейді: ол күрделі өтпелі дәуірде елдік шешімдердің мазмұнын айқындауға қатысқан.
Қазақ ордасы құрылуы және көші-қон туралы ұстанымы
1456–1460 жылдары Шу бойында Қазақ ордасы құрылғанда Асан жырау жаңа орданың ұраншысы әрі абызы атанады. Ол Жәнібек пен Керей хандарды оңтүстікке емес, батысқа — Жайық пен Жем бойына қарай қоныстануға үгіттейді. Дегенмен ордадан бөлінген рулар Шу мен Сарысу өңіріне орныққан соң, ел іргесін бекіту, ағайын арасын тату ұстау жолында еңбек етеді.
-
Қоныстану бағытына қатысты ұсыныстар — қауіпсіздік пен тұрақтылық өлшемімен таразыланған.
-
Ел ішіндегі бірлік — жаңа мемлекеттіліктің тірегі ретінде қарастырылған.
Мемлекетшіл ой: қорғаныс, билік, болашақ
Асанқайғы ең алдымен хандық билікті күшейту және елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажет деп санаған. Ол Жәнібек ханға уақытша табысқа масаттанбай, халықтың ұзақ мерзімді болашағын терең ойлауды ескертеді.
«Жәнібек ханды уақытша табысқа мастанып кеттің, қазақ халқының болашағын жете ойламайсың», — деп сөгеді.
Қысқаша нәтиже
Асан Қайғының мұрасы — елдің бірлігі мен қауіпсіздігін, әділ билік пен кемел болашақты арқау еткен ой мектебі. Ол жырау ғана емес, жұрт тағдырына жауапкершілікпен қараған мемлекетшіл кеңесші ретінде де танылды.
Қосымша
Асан қайғы туралы қазақша слайд жүктеу