Шағын бизнес әкімшілігі
Шағын бизнеске қатысты мемлекеттік саясаттың маңызы
Көптеген шетел мемлекеттерінің тәжірибесі көрсеткендей, шағын бизнеске қатысты мемлекеттік саясат — өз алдына маңызды, жүйелі бағыт. Басқа елдердегі ұйымдық құрылымдар мен шағын кәсіпкерлікті қолдау механизмдерін зерттеу ұлттық ерекшеліктерге қарамастан ортақ сипаттамаларды анықтауға мүмкіндік береді.
Дамыған мемлекеттер тәжірибесі және Қазақстандағы деңгей (кесте №1)
| № | Көрсеткіш | ҚР деңгейін бағалау |
|---|---|---|
| 1 | Мемлекеттік саясат мақсаттарын айқындайтын және кәсіпкерлік қызметті қолдау мәселелерін реттейтін әлеуметтік-құқықтық актілердің болуы | Даму үстінде |
| 2 | Мемлекеттік қаржылық, технологиялық, ақпараттық, кеңістік және кадрлық жобалар жүйесін құрастыру және жүзеге асыру | Даму үстінде |
| 3 | Шағын кәсіпкерлікті қолдаудың тікелей және жанама шараларының өзара байланысы | Жоқ |
| 4 | Әртүрлі деңгейдегі бюджеттерден шағын кәсіпкерлікті қолдау жобаларын іске асыруға арналған ассигнованияларды айқындау | Даму үстінде |
| 5 | Шағын бизнес саласындағы міндеттерді реттейтін арнайы мамандандырылған мемлекеттік мекемелердің дамыған жүйесінің болуы | Жоқ |
| 6 | Орталық, өңірлік және жергілікті билік органдары функцияларын өзара ұтымды бөлу | Даму үстінде |
| 7 | Мемлекеттік билік органдарының шағын бизнес мүдделерін қорғайтын ұйымдармен өзара ынтымақтастығы | Жоқ |
| 8 | Шағын бизнес саласындағы мемлекеттік саясаттың өзара қарым-қатынасты қолдауға бағытталуы | Даму үстінде |
Көрсеткіштерге сүйенсек, шағын бизнесті дамыту үшін Қазақстанға шағын бизнесті басқару процесін жүйелі түрде жетілдіруге едәуір күш жұмсау қажет.
Бизнестің ішкі және сыртқы ортасы: негізгі ықпалдар
Шетелдік мамандардың пікірінше, қазіргі бизнес ішкі және сыртқы факторлардың ықпалына тәуелді. Бизнестің ортасын талдағанда екі жайтты ескерген жөн: ықпалдардың көлемі және ортаның өзгеру деңгейі.
Сыртқы ықпалдар
Барлық сыртқы ықпалдарды екі топқа бөлуге болады: макроэкономикалық және салалық.
- Экономикалық факторлар
- Бизнесті мемлекеттік реттеу
- Әлеуметтік факторлар
- Технологиялық факторлар
- Ресурстық факторлар
1-сурет: Ортаның бизнеске макроықпалы (мазмұны мәтін бойынша берілді).
Ішкі (бақыланатын) факторлар
Ішкі факторларға кәсіпорынның өз қызметіне тікелей қатысты, басқаруға келетін параметрлер жатады. Олар ұйымның шешім қабылдау жылдамдығын, ресурстарды бөлуін және операциялық тиімділігін айқындайды.
Тәжірибе көрсеткендей, сыртқы орта құбылмалы болған сайын, ішкі басқару жүйесінің икемділігі соғұрлым маңызды.
АҚШ-тағы шағын бизнес: құрылымы және бейімделгіштігі
Фирма көлемін жіктеу (қызметкерлер саны бойынша)
АҚШ-та фирмалардың көлемі көбіне жұмысшылар саны арқылы бағаланады: өте ұсақ фирмалар — 20 адамға дейін; шағын — 20–99; орташа — 100–499; ірі — 500 адамнан көп. Салалар бойынша шектер өзгеруі мүмкін: мысалы, бөлшек саудада 100 қызметкері бар, ал өңдеу саласында 500-ге дейін қызметкері бар фирмалар шағын бизнеске жатқызылуы ықтимал.
АҚШ-та әртүрлі деңгейдегі фирмалардың саны (2-сурет)
| Фирма көлемі | Фирма саны |
|---|---|
| Ірі | 1 000 |
| Орташа | 134 000 |
| Шағын | 2 000 000 |
| Шағын кеңселер | 3 000 000 |
АҚШ тәжірибесі шағын бизнестің орта өзгерістеріне тез бейімделетінін көрсетеді. Шағын кәсіпорындардың жаппай жабылуы кәсіпкерліктің өзін тоқырауға ұшыратпайды: бір кәсіпорын жабылса, екіншісі ашылады. Бұл еңбек күші мен капиталдың ауысуын жеделдетіп, тұтынушылық сұраныс пен өндіріс шығындарының өзгеруіне икемді жауап беруге мүмкіндік береді.
Деректер бойынша, АҚШ халқының шамамен 53–54% шағын және орта бизнес саласында жұмыс істейді. Сондай-ақ, шағын бизнес кәсіпорындарының өндіріс және сату көлемі елдің жалпы сату көлемінің едәуір бөлігін (шамамен 52%) құрайды, ал кәсіпкерлердің басым бөлігі — шағын бизнес иелері.
Мемлекеттік қолдау: Шағын бизнес әкімшілігі (SBA)
АҚШ-та шағын кәсіпорындарға мемлекеттік қолдау көрсетудің негізгі институттарының бірі — Шағын бизнес әкімшілігі (Small Business Administration). Ол 1953 жылы АҚШ Конгресінің бастамасымен құрылып, шағын бизнес туралы заңнаманың құқықтық негіздері қалыптасты. Сол кезеңде жұмыссыздық пен инфляция мәселелері экономиканы жандандыру үшін шағын кәсіпкерлікті жүйелі түрде қолдауды талап етті.
Негізгі функциялары
- Қаржылық қолдау және кеңес беру
- Кәсіпкерлікті ұйымдастыру, қолдау және өміршеңдігін қамтамасыз ету
- Басқа агенттіктермен және комитеттермен бірлесіп жұмыс істеу (қаржы, білім, кәсіби қауымдастықтар және т.б.)
Нысаналы қолдау
Мемлекет ірі тұтынушы болғандықтан, әкімшілік шағын кәсіпорындарға мемлекеттік сатып алулармен жұмыс істеуге көмектеседі. Сонымен қатар әйел кәсіпкерлерге, мүгедектігі бар адамдарға және ардагер кәсіпкерлерге ерекше назар аударады.
Ұйымдық құрылымы
Әкімшілікте шамамен 5 мың қызметкер жұмыс істейді, олардың 4 мыңы Вашингтоннан тыс өңірлерде орналасқан. Жүйеде 10 аймақтық орталық және 66 аумақтық бөлімше бар. Байланыс пен басқару «аудан – аймақ – орталық» тізбегі арқылы іске асады.
Кәсіпкерлік еркіндігі және институционалдық қорғаныс
АҚШ тәжірибесі кәсіпкерлік еркіндігін шектейтін кез келген мемлекеттік немесе өзге де кедергілер ресми экономикалық белсенділікті төмендететінін көрсетеді. Сондықтан шағын бизнестің көптеген мүдделері Конгрес деңгейінде қаралады және бақыланады.
Әкімшілік шеңберінде кәсіп бастағысы келетіндер үшін тегін кеңестер, конференциялар, кездесулер мен семинарлар ұйымдастырылады. Бұған қоса, бизнес-инкубатор бастамалары арқылы ақпарат беру, оқыту және әртүрлі мәселелер бойынша консультация ұсынатын орталықтар құрылады.
Шағын бизнес мүдделерін қорғау: Адвокаттық кеңсе (1976)
1976 жылы шағын бизнес мүдделерін қорғауға бағытталған арнайы Адвокаттық кеңсе құрылып, ол тікелей Президент пен Сенатқа бағынады.
- Мемлекеттік заңдар, ережелер, жобалар және салықтардың шағын бизнес дамуына ықпалын зерттеу
- Экономикалық және статистикалық зерттеулер жүргізу, әлеуетті бағалау, мәселелер мен қажеттіліктерді талдау
Қазақстан үшін өзекті бағыт: бизнес-инкубаторлар
Қазақстандық тәжірибеде шағын бизнеске қолдау көрсетудің тиімді құралы ретінде инкубаторлық жобаларды қолдану орынды. «Инкубатор» термині алғашында кәсіп бастаушыларға көмек көрсету мақсатында университеттер, ұйымдар, компаниялар және федералдық үкімет органдары жанынан ашылған құрылымдарға қатысты қолданылған.
Негізгі мақсат
Әсіресе инновациялық шағын бизнесті бастапқы кезеңде қолдау, тәжірибе жинауға және нарықта орнығуға көмектесу.
Өмірлік цикл
Әдетте фирмалар үш жыл шамасында қолдау алып, кейін инкубатордан шығып, өз бетінше қызмет етеді. Босаған орындарға жаңа стартаптар келеді.
Инфрақұрылым
Бір ғимаратта бірнеше компания орналасып, кеңсе, техника және консультациялық қызметтерді бірлесіп пайдаланады. Кей қызметтер жалдау ақысына кіреді, басқалары жеңілдетілген бағамен ұсынылады.
Бизнес-инкубатордың негізгі ресурстары
- Персонал: инкубатор қызметкерлері, соның ішінде кеңес берушілер.
- Құрал-жабдық: ұйымдастыру техникасы (көшірме құрылғылары, факс, компьютерлер және т.б.).
- Ғимарат пен жиһаз: әдетте бір жылдық жалдау негізіндегі кеңістіктер және базалық жиһаз.
Басқарушы тұлға, әдетте, директор немесе атқарушы директор болады. АҚШ-тағы бизнес-инкубаторлардың шамамен 90%-ы — коммерциялық емес ұйымдар; негізгі мақсаты — жаңа кәсіпорындарды құру және дамыту.
Қаржыландыру мәселесі және практикалық қорытынды
Қазақстанның қазіргі экономикалық даму кезеңінде бизнес-инкубаторларды құруға қатысты пікірталас бар: мұндай құрылымдар мемлекеттік және мемлекеттік емес демеушілер есебінен қаржыландырылатындықтан, ең күрделі мәселе — тұрақты қаржы көздерін табу.
Дегенмен АҚШ тәжірибесі бизнес-инкубатор клиенттерінің басым бөлігі (шамамен 90%-ға жуығы) жоғары тиімді кәсіпорындарға айналатынын көрсетеді. Бұл дерек Қазақстанда бизнес-инкубаторларды кезең-кезеңімен іске қосу қажет екенін айқындайды.
Инкубаторлардың түрлері
Мақсаты мен қаржыландыру көздеріне қарай инкубаторлар фирмалық, мемлекеттік, университеттік және жеке болып бөлінеді. Қазіргі таңда әлемнің көптеген елдерінде бизнес-инкубаторлар шағын кәсіпкерлікті қолдаудың тартымды әрі нәтижелі әдістерінің біріне айналды.