Платформаның солт
Австралия: географиялық орны мен жалпы сипаттамасы
Австралия (лат. australis — «оңтүстік») — оңтүстік жарты шардағы құрлық. Ол 10°41′ оңтүстік ендіктегі Йорк мүйісінен 39°11′ оңтүстік ендіктегі оңтүстік-шығыс мүйіске дейін және 113°05′ шығыс бойлықтағы Стип-Пойнт мүйісі мен 153°34′ шығыс бойлықтағы Байрон мүйісі аралығында орналасқан.
Теңіздер, шығанақтар және басты нысандар
- Құрлықты Тынық мұхитының Тасман, Маржан, Тимор және Арафур теңіздері, сондай-ақ Үнді мұхиты қоршайды.
- Ірі шығанақтары: солтүстікте — Карпентария шығанағы, оңтүстікте — Үлкен Австралия шығанағы.
- Солтүстігінде Кейп-Йорк түбегі орналасқан, ал шығыс және солтүстік-шығыс жағалауды бойлай ұзындығы шамамен 2300 км болатын Үлкен тосқауыл рифі созылады.
- Тасмания аралын Австралиядан Басс бұғазы бөліп тұрады.
Еуропалықтар үшін ашылуы
Еуропалықтар үшін Австралия құрлығын 1606 жылы голландиялық теңіз саяхатшысы Виллем Янсзон ашқан.
Жер бедері: үш ірі аймақ
Австралия жерінің басым бөлігі — жазық. Құрлық аумағының 95%-дан астамында абсолют биіктік 600 м-ден аспайды. Орографиялық ерекшеліктеріне қарай жер бедерін үш негізгі бөлікке бөлуге болады.
Батыс Австралия таулы үстірті
Орташа биіктігі 400–500 м. Шығысында, құрлықтың орталық тұсына жақын, Макдоннелл жотасы (1510 м) орналасқан. Солтүстігінде Кимберли алқабы (936 м), оңтүстік-батысында Дарлинг жотасы (582 м) жатыр.
Орталық ойпат
Биіктігі көбіне 100 м-ден аспайды. Ең төмен нүкте — Эйр көлі маңы (мұхит деңгейінен 12 м төмен). Ойпаттың оңтүстік-батысында Флиндерс және Маунт-Лофти жоталары бар.
Үлкен Суайрық жотасы
Құрлықтың шығыс бөлігін бойлай созылады. Шығыс беткейі тік құлама әрі қатты тілімделген, батыс беткейі біртіндеп төбелер мен көлбеу жазықтарға ұласады. Осы аймақта Австралияның ең биік нүктесі — Косцюшко тауы (2230 м) орналасқан.
Геологиялық құрылысы және кен байлықтары
Құрлықтың іргетасын негізінен Австралия платформасы мен Шығыс Австралия геосинклинальді белдеуі құрайды. Платформа құрлықтың батысын, Сент-Винсент шығанағына дейінгі орталығын, сондай-ақ Арафур теңізі астындағы бөлігін және Жаңа Гвинея аралының оңтүстігін қамтиды. Геосинклиналь белдеуі Кейп-Йорк түбегінен басталып, Тасмания аралында аяқталады.
Платформа құрылысының негізгі қабаттары
Австралия платформасының түпкі негізі (архей – төменгі протерозой) күшті метаморфтану нәтижесінде гнейс пен гранитке айналған жанартаулық жыныстар мен терригенді шөгінділерден тұрады.
Архей жыныстары Пилбара мен Калгури жақпарларында, солтүстікте Кимберли үстірті мен Антрим тауларында, сондай-ақ Арнхемленд түбегінің солтүстік-батысында кездеседі. Протерозой шөгінділері Батыс Австралияның Наллагайн және Кимберли үстірті ойыстарында, Карпентария шығанағының оңтүстік-батысында кең таралған.
Платформаның солтүстік-батысындағы Үлкен құмды шөлде триас пен юра шөгінділеріне толы Каннинг ойысы, ал Үлкен Австралия шығанағының солтүстік жағалауында палеоген жыныстары басым Юкла ойысы бар.
Белдеулер мен алаптар
Шығыс Австралия геосинклиналь белдеуі батыстан шығысқа қарай біртіндеп алмасатын каледондық (Аделаида) және герциндік (Жаңа Англия) жүйелерден тұрады. Солтүстіктен оңтүстікке қарай Карпентария шығанағы, Үлкен Артезиан және Муррей алаптары секілді бірнеше ойыс созылып жатыр.
Негізгі пайдалы қазбалар
Ауа райы және климаттық заңдылықтар
Құрлықтың басым бөлігін тропиктік белдеу (18°–30° оңтүстік ендік) қамтиды, ал солтүстігі мен оңтүстігінде субтропиктік белдеу байқалады. Шығыс жағалауында тропиктік теңіздік климат басым: Күн радиациясы жоғары, ашық күндер көп.
Температура ерекшеліктері
- Көп аймақта температура жыл бойы жоғары әрі салыстырмалы тұрақты: шамамен 20–28°C.
- Қыс айларында (шілде–тамыз) 12–20°C-қа дейін төмендейді.
- Қаңтардың орташа температурасы 40°C болатын аудан құрлықтың солтүстік-батысында орналасқан; абсолют максимум Клонкарриде — 53,1°C.
- Тұрақты аяз тек оңтүстік-шығыстағы Австралия Альпісінде байқалады (–22°C-қа дейін).
Жауын-шашын және құрғақтық
Үлкен Суайрық жотасы Тынық мұхиттан соғатын ылғалды ауа ағындарына бөгет жасап, орталық аудандардың құрғақ болуына ықпал етеді. Австралия аумағының шамамен 40%-ында жылдық жауын-шашын 250 мм-ден аспайды.
Солтүстікте және шығыстағы таулы аймақтарда жауын-шашын 500–2000 мм-ге дейін жетеді; мұнда экватордан келетін ылғалды муссонның әсері байқалады.
Гидрология: өзендер, көлдер және жерасты сулары
Австралияда өзендер мен көлдер аз. Материк аумағының 60%-ын қамтитын ішкі тұйық алапқа уақытша кебетін өзен арналары — криктер тән. Олар көбіне қалдық көлдерге құяды.
Көлдер
Қалдық көлдер өте таяз, суы тұзды, жағалауы қалың тұз қабыршақтарымен жабылады және құрғақ кезеңде қатты тартылып қалады. Мұндай көлдер материктің батысы мен орталығында жиі кездеседі. Ең ірісі — Эйр көліне бағытталған Куперс-Крик алабы.
Муррей–Дарлинг жүйесі
Үнді мұхиты алабына Австралияның ең ірі өзені — Муррей жатады. Муррей және оның негізгі саласы Дарлинг Үлкен Суайрық жотасынан басталып, Үнді мұхитына құяды. Муррей жыл бойы Австралия Альпісінен келетін сулармен толығады.
Құрғақ кезеңде Муррей деңгейі күрт төмендейді, ал Дарлинг өзені төменгі ағысында кейде мүлде тартылып қалады.
Артезиан алаптары
Австралияда 33 артезиан алабы бар. Олардың ішіндегі ең ірісі — дүние жүзіндегі аса ірі жерасты су жүйелерінің бірі саналатын Үлкен Артезиан алабы.
Жерасты суларының көпшілігі тұзды. Қабатаралық сулар 2000 м-ге дейінгі тереңдікте жатқандықтан, оларды бұрғылап жер бетіне шығару күрделі.
Аустралия Одағы: халық және шаруашылық
Аустралия материгі мен оған жақын орналасқан Тасмания аралын бір мемлекет — Аустралия Одағы алып жатыр. Қазіргі кезде халық саны 21 млн адамнан асады, ал қала халқының үлесі 86%-дан жоғары.
Халық құрамы
- Байырғы халық — аборигендер (метистермен қоса) халықтың шамамен 1%-ын құрайды.
- Азиядан қоныс аударғандар ішінде қытайлар мен үнділердің үлесі жоғары.
- Аборигендер тілдік айырмашылықтарына қарай бөлінетін 200-ден астам тайпадан тұрады; аңшылық кәсіпті жақсы меңгерген.
- Еуропадан қоныс аударған ағылшын ұрпақтарынан келімсек халықтың ірі бөлігі — аустралиялық ағылшындар қалыптасты.
Шаруашылықтың негізгі бағыттары
- Аустралия Одағы — экономикасы дамыған ел; тау-кен өнеркәсібі жетекші салалардың бірі.
- Машина жасау, химия және тамақ өнеркәсібі жақсы дамыған.
- Меринос қойларының саны бойынша әлемде 1-орында.
- Егіншілік: оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батыста бидай; жағалық жазықтарда ананас, банан, қант қамысы; ірі қалалар маңында суармалы жерлерде бау-бақша өсіріледі.