Дүниегекөзқарас адамзат санасының, дүниетанымының қажетті бөлігі
Дүниеге көзқарас ұғымы
Әрбір адам жастайынан дүниені танып-біле бастайды: заттар мен құбылыстар туралы білім жинайды, ал кейде өзіне-өзі «Неліктен бәрі дәл осылай?», «Дүние неге бұлай құрылған?», «Адамның тууы мен өлімінің, бақыты мен қайғы-қасіретінің себебі неде?» сияқты сансыз сұрақтар қояды. Уақыт өте бұл сұрақтарға байланысты ой-пікірлер мен ұстанымдар жинақталып, адамның дүниетанымы қалыптасады.
Дүниетаным тереңдеген сайын әлеуметтік-адамгершілік мәселелер де алдыңғы қатарға шығады: ақиқат пен жалғанды айыру, ар-намыс, борыш, жауапкершілік, әділеттілік пен әділетсіздік, зұлымдық пен қайырымдылықтың мәні. Мұндай сауалдарға жауап беру үшін кең көлемді түсінік, дүниенің өзгерісі мен дамуы туралы жүйелі көзқарас қажет.
Анықтама
Дүние және адамның ондағы орны туралы түсініктердің жиынтығы дүниеге көзқарас деп аталады.
Ол білім мен сенімнің, ой мен сезімнің, көңіл күй мен мақсат-мүдденің, үміт пен ниеттің түрлі қырларын біріктіріп, адамға өзі және әлем туралы біртұтас бағдар береді.
Дүниеге көзқарас — шындық дүние, адам және адамның мінез-құлқы мен іс-әрекеті туралы ең жалпы ұғымдарды айқындайтын пікірлер мен тұжырымдардың жиынтығы. Философиядан бұрын дүниеге көзқарастың әлеуметтік-тарихи типтері ретінде мифология мен дін қалыптасты.
Дүниеге көзқарастың тарихи типтері: миф, дін, философия
Мифология
Мифология — адамзаттың рухани мәдениетінің ең көне формасы. Онда діни сенімнің бастамалары, өнер мен адамгершілік қатынастардың алғашқы үлгілері бейнеленді. Миф (аңыз, ертегі) — сананың әлі жіктелмеген, біртұтас күйі.
«Мифология» ұғымы гректің mythos (аңыз, ертегі) және logos (ілім, ұғым) сөздерінен шыққан. Эпос, ертегі, аңыздар, тарихи әңгімелер арқылы мифологиялық кейіпкерлер көптеген халықтардың әдебиетіне, музыкасына, бейнелеу өнеріне енді. Олар қазақ ауыз әдебиетінде, эпостық жырларда да кең кездеседі.
Дін
Мифологиялық сұрақтарға жауап іздеу барысында дүниені түсіндірудің екі бағыты айқындала түсті: дін және философия. Дін — дүниеге көзқарастың шындық болмысты өз тәсілімен бейнелейтін, көбіне тылсымға сүйенетін формасы.
Дін — адамның бүкіл әлем мен болмысқа, табиғатқа, өзі өмір сүретін ортаға және ақыл-ойы мен сезім мүшелері толық қамти алмайтын тылсымға қатынасы. Ол — қоғамдағы аса маңызды әлеуметтік-мәдени институт әрі қоғамдық сананың ерекше түрі. Діннің басты белгісі — адамның таным мүмкіндігінен тыс болмысқа сену және оны мойындау.
Ислам философиясындағы түсіндіру
Ислам дүниетанымы бойынша, дін — әлемді байланыстыратын күш Алланың барлығына сенім. Діннің мақсаты — адамның рухани жетілуі және Жаратушымен байланысын орнықтыру. Сенім адамды жаман істерден тежеп, имандылыққа жетелейді; иманнан айрылу — діни бағдардан айырылуға алып келеді.
Қазіргі ғылыми зерттеулер діннің шығуын шамамен 40–50 мың жыл бұрынғы палеолит дәуірімен байланыстырады.
Философия
Философия мен дінді жақындастыратын тұс — екеуі де дүниеге көзқарастың тарихи формалары ретінде әлемді түсіндіруге және адамның санасы мен мінез-құлқына ықпал етуге ұмтылады. Бірақ айырмашылығы да айқын: философиялық пайымдауға ақыл-ой еркіндігі тән.
Ұзақ ғасырлар бойы діни көзқарас үстем болған кезеңдерде еркін ой айту екінің біріне бұйырмады. Тек білім, мәдениет және ғылыми прогресс дамыған соңғы екі-үш ғасырда философиялық зерттеулер кең тарала бастады.
Философия мифологиялық қиялға және дәлелсіз сенімге сүйенудің орнына бақылауға, логикалық талдауға, жалпылауға және дәлелдеуге негізделген теориялық түсіндіруді ұсынды. Осылайша рационал ойлау біртіндеп мифтік бейнелер мен шындықты бұрмалауға бейім көзқарастарды ығыстыра түсті.
Антик философиясы: алғашқы бағыттар мен тұлғалар
Антик дәуір философиясы б.з.д. VII–VI ғасырларда Кіші Азияның батыс жағалауындағы грек қалаларында қалыптасты. Ең алғашқы материалистік ілімдер сол кезеңдегі ірі орталық — Милет қаласында туды. Мұнда үш ірі ойшыл өмір сүрді: Фалес, Анаксимандр және Анаксимен.
Милет мектебі (материалистік түсіндіру)
Әлемнің бастауы туралы сұраққа табиғи негіз (архэ) арқылы жауап беруге ұмтылыс.
-
Фалес (шамамен б.з.д. 625–547)
«Барлық нәрсе судан пайда болады және суға айналады» деген тұжырым ұсынды. Су — заттардың табиғи негізі әрі өзгерістердің бастауы.
-
Анаксимандр (шамамен б.з.д. 610–547)
Өз ізденістерін «Табиғат туралы» еңбегінде баяндады. Дүниенің бастамасын түсіндіруде жалқы заттан гөрі кеңірек негізді қарастыруға ұмтылды.
-
Анаксимен (шамамен б.з.д. 585–525)
Бастапқы біртұтас негіз ретінде ауаны атады. Сұйылу мен қоюлану арқылы түрлі заттар пайда болады деп түсіндірді; ауаны тіршілік пен психикалық құбылыстардың бастауы ретінде де қарастырды.
Кейін Милет саяси дербестігінен айырылған кезеңде (б.з.д. V ғ. басы) бұл мектептің ықпалы бәсеңдеді. Дегенмен оның идеялары Грекияның өзге орталықтарына әсер етті. Сол ықпалдың бір көрінісі — Эфестен шыққан Гераклит (шамамен б.з.д. 530–470) ілімі.
Гераклит
Дүниедегі бар нәрсенің материалдық негізі — от: барлық нәрсе оттан жаратылады және ақыр соңында отқа айналады. Жан да оттан пайда болады деп түсіндірді.
Пифагор және идеалистік бағыттың басталуы
Ертедегі Грекияда идеалистік бағдар да қалыптасты. Пифагор (шамамен б.з.д. 580–500) бойынша, заттардың мәні — олардың сандық қатынастарында. Ол бұл ілімін негіздеу үшін Милет мектебінің материалистік түсіндірулерін сынға алды.
Атомизм: Демокрит, Эпикур, Лукреций
Материализмнің келесі кезеңі Демокриттің (б.з.д. V ғ.) атомдық теориясымен байланысты: дүниенің негізі — сансыз көп атомдар. Әлем әрі қарай бөлінбейтін, көзге көрінбейтін ұсақ бөлшектерден тұрады.
Бұл идеяларды Эпикур (б.з.д. 341–270) дамытты: атом қозғалысының себебі — олардың ішкі қасиеті, яғни ауырлығы. Оның атомдардың түзу сызықты қозғалыстан өздігінше ауытқуы туралы пікірі материализмнің дамуына маңызды үлес қосты.
Кейін бұл желіні рим ойшылы Тит Лукреций Кар (б.з.д. 95–55) жалғастырды: әлем уақыт пен кеңістік тұрғысынан шексіз, ал оның ішіндегі жекелеген дүниелер (Жер де) уақытша әрі өткінші.
Материалистік көзқараспен қатар идеализм де күшейді. Объективтік идеализмнің қалыптасуына ықпал еткен ірі ойшылдардың бірі — афиндік Сократ (б.з.д. 469–399). Ол жазбаша мұра қалдырмағандықтан, оның ілімін шәкірттері мен замандастарының (әсіресе Платонның) еңбектері арқылы танимыз.
Сократтан кейін идеалистік дәстүрді тереңдеткен аса көрнекті тұлға — Платон (б.з.д. 427–347). Ертедегі грек идеализмі оның философиясында материализмге қарсы тұратын тұтас дүниеге көзқарас формасы ретінде айқын көрінді.
Қайта өрлеу дәуірі: ғылым, гуманизм және дүниетанымдағы бетбұрыс
Феодалдық қоғамның соңына қарай (XV–XVI ғғ.) Батыс Еуропада өнеркәсіп, сауда-саттық, теңізде жүзу ісі дамып, бұл техниканың, жаратылыстанудың, математиканың және механиканың өрістеуіне жол ашты. Қолөнер өндірісінен машина өндірісіне көшу басталды. Капиталистік өндірістік қатынастардың дамуы XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы ұлы географиялық жаңалықтармен сабақтасты.
Гуманизм және Н. Кузанский
Бұл дәуірде жаңа мәдени бағдар — гуманизм қалыптасты. Николай Кузанский (1401–1464) адамның дүниетану қабілетінің шексіздігін атап көрсетіп, ақыл-ойдың жасампаздық күшін ерекше бағалады.
Коперник және ғылыми төңкеріс
Николай Коперник (1473–1543) ұсынған гелиоцентрлік теория Аристотель—Птолемейдің геоцентрлік жүйесін теріске шығарып, діни түсіндірулердің жалғандығын көрсетуде ғылымға зор серпін берді. Бұл — дүниеге материалистік көзқарастың тереңдеуіне ықпал еткен ірі революциялық жаңалық.
Дж. Бруно және табиғатты тану идеясы
Джордано Бруно (1548–1600) философиялық танымның мақсаты құдайды емес, табиғатты тану деп білді. Ол табиғаттың шексіздігі және әлемдердің көптігі туралы идеяларды дамытты. Таным мәселесінде адамды табиғаттың ажырамас бөлігі деп қарастырды.
Сонымен бірге, Бруно сезімдік қабылдауды сенімсіз негіз ретінде бағалап, нағыз білімнің көзі — ақыл-ой деп санады.
Г. Галилей: эксперимент пен талдау мәдениеті
Галилео Галилей (1564–1642) эксперименттік-теориялық жаратылыстанудың негізін қалап, Еуропада философиялық ойдың жаңа кезеңіне — механистік және метафизикалық материализмнің іргетасына жол ашты. Оның астрономиялық жаңалықтары, әсіресе Юпитер серіктерін ашуы, Коперниктің теориясын нақты дәлелдермен қуаттады.
Галилей танымда екі тәсілді маңызды деп санады: анализ (талдау) және синтез (біріктіру). Ақиқат білім — сезімдік пен абстрактылықтың, талдау мен біріктірудің бірлігінен туады.
Оның тұжырымы бойынша, табиғатты тануда ақыл-ой жетекші болуы тиіс, ал ғылымға дін араласпауы керек: ғылымның объектісі — табиғат пен адам; діннің өрісі — мойынсұну, тілалғыштық және діни-адамгершілік нормалар.
Қорытынды ой
Дүниеге көзқарас тарихында миф пен дін адамның өмірлік тәжірибесі мен сеніміне сүйенген алғашқы түсіндіру үлгілерін берсе, философия дәлелдеуге, логикалық талдауға және теориялық пайымдауға негізделген жүйелі ойлауды орнықтырды. Күнделікті тәжірибеге сүйенген дүниетанымдық ұстанымдар ғасырлар бойы маңызды рөл атқарып келеді, бірақ ғылыми-теориялық ойдың дамуы адамға әлемді түсіндірудің жаңа мүмкіндіктерін ашты.