Жаңа астрономияның Қазақстанда пайда болуы мен даму тарихы В. Г. Фесенков атындағы Астрофизикалық институтпен байланысты
Қазақстандағы жаңа астрономияның бастау көздері
Қазақстанда жаңа астрономияның пайда болуы мен дамуы В.Г. Фесенков атындағы Астрофизикалық институттың (АФИ) тарихымен тығыз байланысты. 1989 жылы институттың 100 жылдығына орай оған В.Г. Фесенковтың есімі берілді.
Институтқа берілген кешенді ғылыми көзқарас
Академик В.Г. Фесенков институтты бір ғана бақылау алаңы ретінде емес, ғылыми мәселелерді кешенді түрде шешетін орталық ретінде қалыптастыруды мақсат етті. Ол жер атмосферасының оптикалық әсерлерін, зодиакальды жарық феноменін, Күн белсенділігін, планеталар физикасын, Күн жүйесінің динамикасын, сондай-ақ космогония мен космологияның негізгі мәселелерін тәжірибе мен бақылау арқылы зерттеуге басымдық берді.
Фесенков тек бақылау деректерімен шектелмей, оларды жан-жақты теориялық тұрғыда талдап отырды. Оның шығармашылық белсенділігі ерекше еді: ғылыми өмірінде 700-ден астам мақала мен бірнеше монография жазып, көптеген жұмысты өз күшімен жүргізді.
Инфрақұрылым мен ғылыми мәдениеттің қалыптасуы
- Д.Д. Мақсұтов жүйесіндегі телескопты алу бойынша алғашқы ірі сұраныстардың жасалуы және оны институт қажеттілігіне бейімдеу.
- Фотоэлектрлік көбейткіштерді игеру арқылы сезімталдықты арттыру және астрономиялық бақылауларды автоматтандыруға қадам жасау.
- Аспанның ең жаңа атластарын жинақтау және диффузиялық газ тұмандылықтары бойынша арнайы атлас жасауға ұмтылу.
- Ғылыми семинарлар дәстүрін орнықтыру: әлемдік әдебиеттерді талдау, институт қызметкерлерінің нәтижелерін талқылау.
- «Астрофизикалық институт жаңалықтары» және «Астрофизикалық институт еңбектері» сияқты басылымдарды жүйелі түрде шығару, кітапхананы толықтыру және әлемдік кітапханалармен алмасу орнату.
- Кеңестік және халықаралық конференцияларға қатысу, сондай-ақ Алматыда ірі ғылыми жиындар өткізу.
Бұл бастамалардың барлығы Фесенковтың еңбегімен тікелей байланысты болып, институт қызметкерлері үшін үлгіге айналды.
1955 жыл: Алматыдағы сессия және алғашқы ірі қорытындылар
АФИ-дің алғашқы маңызды нәтижелері 1955 жылы КСРО Ғылым академиясының Астрономиялық кеңесі өткізген Алматыдағы сессияда таныстырылды. Сессия Қазақстанда астрономияның дамуына арналды және қатысушылар В.Г. Фесенковтың институттың негізгі жетістіктері туралы баяндамасын кеңінен талқылады.
Сол кезеңдегі баяндамалардың тақырыптары институт жұмысының ауқымын айқын көрсетті:
В.Г. Фесенков
Жұлдыздардың пайда болуы туралы
Г.М. Идлис
Жанған гиганттардың пайда болу мәселесі және эволюциясы
Д.А. Рожковский
Тұманда жарықтың поляризациялануы туралы
Д.А. Рожковский
Тұманның жарықтануы мен құрылысы
Е.В. Пясковская-Фесенкова
Атмосфера мөлдірлігінің коэффициентін әртүрлі әдістермен анықтау
Е.В. Пясковская-Фесенкова
Жоғарғы қатардағы жарықтың таралуын есептеу
Ғылыми пікірталас және жаңа бағыттардың қалыптасуы
Ғаламдағы «қажетті талаптар» мен «принциптік шекаралар» мәселесі В.Г. Фесенков пен ҚазКСР Ғылым академиясында астроботаника секторын ұйымдастырған Г.А. Тихов арасында пікірталас туғызды. Бұл талқылауға олардың шәкірттері мен ізбасарлары да қатысты.
Пікірталастың нәтижесінде «Астроботаника секторының еңбектері» жинағына авторлық рецензия сипатындағы материалдар да енді. Осы кезең ғылыми ойдың шекарасын кеңейтіп, жаңа зерттеу бағыттарының айқындалуына ықпал етті.
Ғарыш дәуірінің табалдырығында
Алғашқы жасанды серіктер ұшырылмай тұрып-ақ, Фесенков болашақ ғарыштық зерттеулер туралы баяндама жасаған. Бұл баяндамаға аудитория соншалықты көп жиналғандықтан, оны ҚазКСР Ғылым академиясының залынан Алматыдағы Офицерлер үйіне көшіруге тура келді.
Ол — адамзаттың ғарыш дәуіріне қадам басуының алғашқы белгілері еді.