Махмұд Қашғари Диуани лұғат ат - түрік туралы қазақша реферат
Махмұд Қашғари және «Диуани лұғат ат-түрік»
- Толық аты-жөні
- Махмұд ибн ул-Хусайын ибн Мухаммаддин Қашқари
- Туған кезеңі
- шамамен 1029–1038 жж.
- Өмір сүрген жылдары
- деректерде әртүрлі: 1030–1090 немесе 1029–1101
- Туған жері
- Шу өңірі, Барсған қаласы (кейін Қашқарда өмір сүрген)
Махмұд Қашғари түркі дүниесінің тілдік мұрасын жүйелеп, ғылыми арнаға түсірген ұлы ғалымдардың бірі. Ол Оғыз-қыпшақ тайпалары ортасынан шыққан. Әкесі мен аталары әскери ортада танылған адамдар болған; әкесі белгілі Боғраханның немересі ретінде аталады.
Алғашқы білімін Баласағұн мен Қашқар қалаларында алып, кейін сол дәуірдегі ірі мәдени-ғылыми орталықтар — Самарқан, Бұқара, Мерв және Бағдатта жалғастырған. Түркі, араб, парсы тілдерін жетік меңгерген.
Ғылыми ізденіс ауқымы
Кең география
Қашқардан Римге дейінгі аралықтағы түркі халықтары мекендеген өңірлерді аралап, тіл, мәдениет, тұрмыс-тіршілік пен салт-дәстүр деректерін жинаған.
Тірі тіл дерегі
Әр тайпа мен өңірдегі сөз қолданысын салыстырып, ұсақ айырмашылықтарды нақтылауға ұмтылған. Бұл әдіс еңбектің ғылыми салмағын күшейтті.
Мақсат пен ұстаным
Сөздік құрастыруды тіл білмегендіктен емес, керісінше, тілдер арасындағы нәзік айырмашылықтарды дәл айқындау үшін жасағанын атап өтеді.
Қашғаридің ұстанымы
«Мен бұл істерді тіл білмегенім үшін емес, қайта бұл тілдердегі әрбір кішігірім айырмашылықтарды анықтау үшін істедім. Әйтпесе мен тілде олардың ең білгір адамдарынан, ең үлкен мамандарынан едім».
«Диуани лұғат ат-түрік»: еңбек сипаты
«Диуани лұғат ат-түрік» — көркем шығарма емес, ғылыми еңбек. Құрылымы жағынан бұл — сөздік. Еңбек 1072–1078 жылдары жазылған деп көрсетіледі, сондай-ақ деректерде ғалым оны өмір бойы толықтырып отырғаны айтылады.
Қашғари еңбегін төрт мәрте қайта қарап жазып, хижра бойынша 466 жылы аяқтағанын көрсетеді. Кейбір деректерде оны халиф Әлі Мұхтариге арнап құрастырғаны айтылады. Сонымен бірге еңбекті жазуда Исхақ әл-Фарабидің «Диуан әл-адаб» еңбегін үлгі еткені туралы пікір бар.
Жоғалған еңбек
Қашғаридің «Түркі тілдері синтаксисінің қымбат қасиеттері туралы» атты еңбегі болғаны айтылады, бірақ ол бізге жетпеген.
Тарихи маңызы
Сөздік құрамында тілдік дерекпен қатар мақал-мәтелдер, өлең жолдары және этномәдени мәліметтер кеңінен ұшырасады.
Қолжазба тағдыры және зерттелуі
Түпнұсқа және сақталуы
«Диуани лұғат ат-түріктің» түпнұсқасы сақталмаған. Бізге жеткен жалғыз қолжазба нұсқа Стамбұлдағы Фатих кітапханасында сақтаулы. Ол 1266 жылы сириялық Әбу Бәкір бин Абдулфаттах тарапынан түпнұсқадан көшірілген делінеді.
Басылымдар мен аудармалар
- 1914 — Әли Әмір еңбекті сатып алып, Ахмет Рифат баспасынан үш том етіп шығарды.
- 1928 — Броккельман Лейпцигте неміс әліпбиімен жариялап, неміс тіліне аударды.
- Жеке жинақ — Фриц Хаммел сөздіктегі мақал-мәтелдерді неміс тіліне аударып, кітапша шығарды.
- 1939–1941 — Басым Аталай Анкарада 3 том етіп Осман түрік тіліне ғылыми аударма жасады.
- 1960–1963 — Салық Муталлибов өзбек тіліне аударып, Ташкентте үш кітап етіп бастырды.
- 1981 — Қытайда ұйғыр тіліне аударылды.
- 1997–1998 — А. Егеубай түрік сөздігін толық аударып, томдарын «Хант» баспасынан шығарды.
Ғылыми зерттеулер және тілдік пікірлер
Еңбекті тілдік тұрғыдан Н.А. Баскаков, А.Н. Кононов, А.К. Боровков, сондай-ақ қазақ ғалымдары Ә. Құрышжанов, А. Ысқақов, М. Томанов, Ғ. Мұсабаев зерттеді.
Кейбір зерттеушілер сөздік тілін ұйғыр тіліне жақын деп қарастырса, Ғ. Мұсабаев оны үйсін диалектісіне, яғни қазақ тіліне жақын деп бағалайды.
Мерейтойлық атап өту
1970 жылы «Диуани лұғат ат-түріктің» 900 жылдығы Ферғанада аталып өтті.
Мәтін үлгісі
Өлең жолдары
Алып Ер Тұңға өлгені ме,
Әзіз дүние қалғаны ма.
Тағдыр өшін алғаны ма,
Енді жүрек жыртылды.
Тағдырың бағып күзетті,
Білдірмей тұзаққа түсірді.