Сүтті - тарту және нормалау
Сүтті механикалық өңдеу
Сүтті механикалық өңдеу сүттің физикалық қасиеттерін басқаруға, құрамын тұрақтандыруға және дайын өнімнің сапасын біркелкі етуге бағытталады. Бұл тақырыпта үш негізгі процесс қарастырылады: тарту (сепарация), нормалау және гомогендеу.
Сүтті тарту (сепарация)
Сүтті тарту — сүтті тығыздығы әртүрлі екі фракцияға бөлу процесі: майлылығы жоғары кілегей және майлылығы төмен майсызданған сүт.
Сепаратордағы майсыздандырудың жүру механизмі
- Шикі сүт арнайы қабылдау қондырғысына түсіп, одан әрі сепаратор барабанына беріледі.
- Барабан ішінде сүт тарелкалардың арасында жұқа қабат түрінде таралады.
- Жеңіл құрамдас бөлік ретінде май түйіршіктері айналу өсіне қарай ығысады (кілегей түзіледі).
- Ауыр фракция — майсызданған сүт — ортадан тепкіш күш әсерінен периферияға қарай орын ауыстырады.
- Жаңа сүт порциялары ағын қысымымен кілегей мен майсызданған сүтті шығару арналарына қарай жылжытады.
Нормалау
Нормалау — стандарт талаптарына сай дайын өнім алу үшін шикізат құрамын реттеу. Табиғи (бастапқы) сүтті майлылығы бойынша нормалауда екі жағдай кездеседі.
1) Май мөлшері нормадан жоғары
Майлылықты төмендету үшін сүтті тартып (кілегейді бөліп) немесе бастапқы сүтке майсызданған сүт қосады.
2) Май мөлшері нормадан төмен
Майлылықты арттыру үшін бастапқы сүтке кілегей қосылады.
Есептеу принципі
Қосылатын кілегей мен майсызданған сүттің қажетті массасы материалдық баланс теңдеуі бойынша есептеледі. Мұндай теңдеуді сүттің әрбір құрамдас бөлігі үшін бөлек құруға болады.
Сүтті гомогендеу
Гомогендеу — сыртқы күштер арқылы сүтке (немесе кілегейге) әсер етіп, май түйіршіктерін ұнтақтауға (диспергирлеуге) негізделген өңдеу әдісі.
Процестің мәні және нәтижесі
Балғын сүт пен кілегейді сақтау кезінде сүт майы мен плазмасының айырмашылығына байланысты май фракциясы бетіне қалқып шығуы немесе тұнуы мүмкін. Бұл құбылыстың жылдамдығы май түйіршіктерінің өлшеміне, ортаның тұтқырлығына және түйіршіктердің бірігу (коалесценция) мүмкіндігіне тәуелді.
Түйіршік өлшемі
Май түйіршіктерінің өлшемі шамамен 0,5-тен 18 мкм-ге дейін ауытқиды.
Гомогендеу әсері
Процесте түйіршіктердің өлшемі шамамен 10 есе кішірейеді (орташа ~10 мкм деңгейіне дейін), ал қалқып шығу жылдамдығы 100 есе төмендейді.
Ұнтақтау кезінде май түйіршігінің қабықшалық заты қайта таралады: жаңа майда түйіршіктердің бетінде қабықша қалыптастыруға плазмалық белоктар қатысады, ал фосфолипидтердің бір бөлігі май түйіршіктерінің бетінен сүт плазмасына өтеді. Бұл жоғары дисперсиялы эмульсияның тұрақтылығын арттырып, гомогенделген сүттің тұнуын барынша азайтады.
Гомогендеудің түрлері
Бір сатылы
Бір сатылы гомогендеуде майда май түйіршіктерінің агрегаттары түзілуі мүмкін.
Екі сатылы
Екі сатылы гомогендеуде түзілген агрегаттар ыдырап, одан әрі май түйіршіктері тереңірек диспергирленеді.