Индикативтік жоспарлау
Менеджменттегі жоспарлау: басқарудың негізгі функциясы
Жоспарлау — ұйымды басқарудағы басты функциялардың бірі. Ол ұйымның болашақтағы даму бағытын анықтап, мақсатқа жетудің жолдары мен әдістерін белгілейді және міндеттерді орындау барысында туындауы мүмкін салдарларды алдын ала болжауға мүмкіндік береді.
Даму бағытын айқындау
Ұйымның болашақтағы дамуын нақтылайды және ұзақ мерзімді бағдар береді.
Әдіс пен жолды таңдау
Алға қойылған мақсатқа жетудің тиімді тәсілдері мен әрекеттерін белгілейді.
Тәуекелді болжау
Ықтимал кедергілер мен салдарларды алдын ала көріп, шешім қабылдауды жеңілдетеді.
Жоспарлаудың маңызы
Жоспарлаудың мәні — сыртқы орта факторларының ықпалын және ұйымның ішкі мүмкіндіктерін бағалай отырып, мақсаттарды дұрыс белгілеу әрі сол мақсаттарға жетудің ең тиімді әдістерін таңдауда.
Жоспарлау жауап беретін негізгі сұрақтар
- Бүгінгі таңдағы нақты жағдайымыз қандай?
- Болашақта қандай деңгейге жетуіміз керек?
- Осы жолда қандай кедергілер туындауы мүмкін?
- Мақсатқа жету үшін қандай әрекеттер орынды?
Ұйым деңгейіндегі негізгі міндеттер
Жоспарлау барысында ұйым деңгейінде жүзеге асырылатын міндеттер бірнеше бағытты қамтиды: мақсат қою, ресурстарды анықтау, құрылымды қалыптастыру және нәтижені бақылау.
-
Мақсат пен мерзімді нақтылау
Белгілі бір уақыт ауқымында мақсаттарды және оларды орындауға қажетті іс-әрекеттерді анықтау.
-
Ресурстарды іздестіру
Адамдық, материалдық, ақпараттық және өзге де ресурстарға қажеттілікті бағалау және қамтамасыз ету.
-
Басқару жүйесін реттеу
Ұйымдық құрылымды қалыптастыру, ақпарат ағындарын реттеу және басқару тетіктерін нақтылау.
-
Тиімділікті арттыру
Еңбек өнімділігі мен пайда деңгейін көтеру, өндіріс процесі мен құрал-жабдықтарды ұтымды пайдалану және жетілдіру.
-
Бақылау жүйесін қамтамасыз ету
Міндеттердің орындалуын сенімді бақылау арқылы нәтижеге қол жеткізу.
Жоспарлаудың кезеңдері
Жоспарлауды ұйымның даму бағытын белгілейтін кешенді жүйе ретінде қарастырсақ, ол бірнеше бастапқы кезеңдер арқылы жүзеге асады.
-
1) Жағдайды бағалау
Ұйымның нақты жағдайы мен мүмкіндіктерін, нарықтағы орнын бағалау; бәсекелестерді және қызмет ету ортасын зерттеу.
-
2) Мақсаттар мен міндеттерді айқындау
Жалпы ұйымның және әр бөлімшенің міндеттерін нақтылау, орындалу мерзімдерін белгілеу.
-
3) Іс-әрекеттерді қалыптастыру
Міндеттерді орындауға қажетті әрекеттер жиынтығын ішкі және сыртқы жағдайларды ескере отырып құрастыру.
-
4) Балама таңдау және жоспар құрастыру
Зерттеулер мен болжамдарға сүйене отырып, ең қолайлы баламаны таңдап, жоспарды әзірлеу.
-
5) Іске асыру және түзету
Жоспарды орындау, қажет болған жағдайда өзгерістер енгізу және түзетулер жасау.
Жоспарлаудың негізгі жіктеулері
Қазіргі басқару теориясы мен тәжірибесінде жоспарлаудың бірнеше түрі қолданылады: стратегиялық, тактикалық, индикативтік және ұйым ішіндегі жоспарлау.
Стратегиялық жоспарлау
Стратегиялық жоспарлау — ұйымның мақсатқа жетуіне бағытталған басшылық қабылдайтын кешенді, жан-жақты шешімдер жиынтығы. Бұл шеңберде шектеулі ресурстарды бөлу, сыртқы ортаға бейімделу, ішкі үйлесімділікті қамтамасыз ету және ұйым стратегиясын түсіну әрекеттері атқарылады.
Ұйым деңгейіндегі стратегия бағыттары
Өндіріс
- Өндірістің қажетті деңгейі қандай?
- Қор мөлшері қанша мерзімге алдын ала есептелуі тиіс?
- Қаржы салуды қалай тиімді ұйымдастыруға болады?
- Еңбек күші біліктілігі өндіріс талаптарына сай ма?
- Жабдықтау мен бөлшектерді ұйымның өзі өндіруі орынды ма?
Қаржы
- Ағымдағы және күрделі шығындардың көлемі қандай?
- Айналым қаражатын қалай арттыруға болады?
- Қаржылық жағдайды талдауды қалай дамыту керек?
- Қаржы көздері мен ресурстар ауқымы қандай?
Маркетинг
- Нарықтың қай сегментіне басым көңіл бөлу қажет?
- Өткізу шығындарын қалай бөлген тиімді?
- Өнім сапасы мен құрамы қандай болуы тиіс?
- Баға саясатын қалай тиімді жүргізуге болады?
- Нарық үлесі мен бәсекеге қабілеттілік деңгейі қандай?
Қызметкерлер
- Персоналды оқыту мен дамытудың тиімді шаралары қандай?
Индикативтік жоспарлау
Өндірістің күрделенуі жағдайында экономиканың құрылымдық саясатын қабылдау және оны жүзеге асыру халық шаруашылығының басым салаларын дамытатын мемлекеттік бағдарламаларға сүйенетін индикативтік жоспарлаусыз қиын. Индикативтік жоспар кең мағынада мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуындағы басымдықтарды және ғылыми негізделген мақсаттарды айқындайды, сондай-ақ сол мақсаттарға сәйкес өлшемдер (параметрлер) жүйесін және міндеттерді орындау әдістерін ұсынады.
Нарықтық экономика жағдайында индикативтік жоспарлау жеке аймақтардың, кәсіпорындардың және азаматтардың құқықтары мен мүдделерін сақтай отырып, әлеуметтік-экономикалық саясаттың бағыт-бағдарын және оны іске асыру әдістемесін қалыптастыруға қызмет етеді.
Индикативтік жоспарлау жүйесінің құрамы
- стратегиялық жоспарлар;
- орта мерзімді жоспарлар;
- ағымдағы жоспарлар.
Стратегиялық жоспардың негізгі бөлімдері
- әлеуметтік-экономикалық жағдайды талдау;
- әлеуметтік-экономикалық дамудың тұжырымдамасы;
- бастапқы макроэкономикалық көрсеткіштер;
- ұлттық бағдарламалар.
Әлеуметтік-экономикалық жағдайды талдау
Өндіріс мүмкіндіктерін, экономиканың сыртқы және ішкі даму үрдістерін, мемлекеттік реттеу жүйесінің нәтижелілігі мен әрекеттілігін, сондай-ақ өндіргіш күштердің салалық дамуы мен қозғалысының деңгейін бейнелейді.
Дамудың тұжырымдамасы
Мемлекеттік реттеудің тікелей және жанама құралдары арқылы экономикалық саясаттың мақсаттары мен басымдықтарын, сондай-ақ оларға жетудің әдістері мен жолдарын қарастырады.
Бастапқы макроэкономикалық көрсеткіштер
Экономикалық даму қарқынының болжамын, қоғамдық өндірістің құрылымын, сондай-ақ мемлекеттің, кәсіпорындардың және халықтың қаржы қорларын айқындауға негіз болады.
Ұлттық бағдарламалар
Әлеуметтік-экономикалық стратегияны іске асыруда және мемлекеттік реттеуді жүргізуде ұлттық мақсаттар мен басымдықтарды тиімді орындаудың бастапқы құралдарының бірі болып саналады.
Ұйым ішіндегі жоспарлау
Ұйым ішіндегі жоспарлау фирманың сыртқы ортаға бейімделу барысын, мақсаттар мен ықтимал стратегияларды қалыптастыруды және оларды орындау үшін қажетті іс-қимылды сипаттайды. Фирма деңгейіндегі жоспарлау ұйымның болашағын айқындап, төмендегі кезеңдерден тұрады:
-
Мүмкіндіктерді бағалау
Ішкі әлеует пен сыртқы жағдайларды талдау.
-
Мақсат пен күтілетін нәтижені анықтау
Нақты өлшенетін нәтиже көрсеткіштерін белгілеу.
-
Негізгі көрсеткіштерді белгілеу
Жоспардың сандық және сапалық индикаторларын анықтау.
-
Тиімді әрекет бағдарламасын жасау
Іс-әрекеттердің реті мен басымдықтарын белгілеу.
-
Қажетті баламаны таңдау
Нұсқаларды салыстырып, ең тиімдісін таңдау.
-
Орындалуын қамтамасыз ету
Жауаптыларды бекіту, ресурстарды бөлу және бақылауды ұйымдастыру.