Күй сазы терең тамырлы
«Домбыра — көшпелі елдің көне көз шежіресі, көпті көрген қарияның көкірек күйі», — дейді Ахмет Жұбанов. Сан ғасырлар бойы сақталған әуен-саз әр ұрпақ жадында жаңғырып, көздің қарашығындай қорғалып, ілгері дамып келеді. Сол мұралардың ішіндегі ең көнесі де, ең байырғысы да — қазақ халқының күй өнері.
Күй ұғымы және оның көне тамыры
Академик А. Жұбанов халық композиторлары туралы: «Не бір аруақты, дарынды дала перзенттерінің аты ұмытылып кетсе де, сары алтындай шығармалары тот баспай бізге аман жетті… Олар әліпті таяқ деп білмесе де, нота атаулыдан бейхабар болса да, өз халқының мұңын мұңдап, жоғын жоқтап, көптеген тамаша музыкалық шығармалар қалдырғаны айқын. Домбыра, қобыз, сыбызғыға арналған мұндай пьесаларды халық бір-ақ сөзбен “күй” деп атаған», — деп жазады.
Күй — көне музыкалық ұғым. Ертеде бұл атау аспаптық шығармаларға ғана емес, жеке дауыстық туындыларға да қатысты айтылуы мүмкін. Түркі тілдес кейбір халықтарда бүгіннің өзінде «күй» сөзі әрі аспаптық музыкаға, әрі әнге қолданыла береді.
Атаудың орнығуы
«Күй» сөзінің аспаптық музыкаға тән атау ретінде орныққаны XIV ғасырдан бері анық байқалады.
Терең музыкалық тіл
Күйдегі ойнау әдіс-амалының молдығы мен музыкалық тілдің тереңдігі кәсіби деңгейдің ерте қалыптасқанын көрсетеді.
Бағдарламалық жүйе
Аңыз-хикаяны күй тілімен бейнелейтін бағдарламалық сипат аспаптық мәдениеттің кемелдігін айғақтайды.
Күй — халықтың тұрмыс-тіршілігімен біте қайнасып келген жанр. Нота мәдениеті кең таралмаған замандардың өзінде-ақ күйлер ауыздан ауызға көшіп, атадан балаға мирас болып, сыры мен сымбатын жоғалтпай, қайта ажарланып жетті. Дегенмен құм басқан қалалардай, бізге жетпей уақыт астында қалған күйлердің де есепсіз екені даусыз.
Екі ішектен төгілген күй — саны мен сапасы тұрғысынан да мақтануға тұрарлық қымбат қазына.
XVIII ғасыр: толысу мен аласапыран
XVIII ғасыр қазақ халық музыкасы үшін — байлығы толысқан шақ. Сонымен бірге бұл ғасыр қазақ елі үшін мазасыз, күрделі кезең болды: жерге көз тіккен сыртқы күштер, басқыншылық, бодандық пен отарлау саясатына қарсы табанды күрес күшейді. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» атанған зұлмат жылдар, «Қаратаудың басынан көш келеді, Елім-ай!» сияқты мұңлы сарындар — сол дәуірдің жан жарасын танытады.
Бұл кезеңдегі күйшілер өмірдегі оқиғалармен етене араласып жүрді. Абылай ханға телінетін «Ала байрақ», «Шаңды жорық», «Сары бура», «Қара жорға», «Майда қоңыр», «Садаққақпай» секілді күйлердің тууы — сол толқынның көрінісі.
Сырым сазы — еркіндік аңсаған үн
XVIII ғасырда өмір сүрген Сырым Датұлы — Атырау өңірінде отаршылдық езгіге қарсы қозғалысты тұтандырған батыр, ақын, күйші. «Сырым сазы» — еркіндікті аңсаған айбарлы күй ретінде бағаланады.
Ұзақ, Боғда, Жантөре, Арынғазы, Баламайсан, Сарша, Қошқар, Бейсембі сияқты халық күйшілері өнерлі орта қалыптастырып, келесі ғасырда күй мектептерін тудырған, есімдері аңызға айналған саңлақтарды тәрбиеледі.
XIX ғасыр: күй мектептерінің шарықтауы
XIX ғасыр — қазақтың дәстүрлі өнері бұрынғыдан да биік белестерді алып, шарықтау шегіне жеткен уақыт. Дала өмірі отаршылдыққа қарсы күреске толы оқиғалардың куәсі болды: Исатай–Махамбет көтерілісі, Кенесары–Наурызбай қозғалысы және өзге де көптеген бас көтерулер өтті. Бұл оқиғалар күй тілінде тайға таңба басқандай айқын суреттелді.
Тарихты сөйлеткен күйлер
- Махамбет: «Жұмыр-қылыш», «Өкініш», «Қайран Нарын»
- Есір: «Тоғыз түйеші», «Қос айырған»
- Құрманғазы: «Кішкентай», «Қайран шешем», «Не кричи, не шуми»
- Халық күйлері: «Кенесарының көк балағы»
- Қожеке: «Қинау», «Ойбай, жаным»
Күйшілер шоғырын тудырған дәуір
XIX ғасырдағы күйшілік мектептің өкілдері қатарында Махамбет, Құрманғазы, Тәттімбет, Дәулеткерей, Абыл, Өскембай, Есір, Есбай, Бейсембі, Қожеке, Түркеш, Есжан, Дина, Сейтек, Қазанғап, Сүгір және басқа да күйшілер болды. Халық олардың күйлерінен ата-баба үнін естіп, жігер жинап, рухтанатын.
Екі өзек: тарихилық және күй тілінің мағынасы
1) Күйшілік өнердің тарихилығы
XIX ғасыр күйшілері өзін ежелгі дәуірден жалғасқан дәстүрдің мұрагері санады. Күй аңызын, шығу тегін, тарихи негізін жақсы білді.
2) Күй тілінің мағыналары
Күй тек әуен емес — оқиғаны, мінезді, заман тынысын, адамның ішкі күйін ишарамен жеткізетін мазмұнды тіл.
Мұхтар Әуезов Құрманғазы туралы: «Ел дәстүрімен ескі жақсы күйшіге шарт болған күйшілік жораны жақсы біліп, ұғынғандықтан қазақ күйлерінің атасы — Құрманғазы өзінің бар күйін шығарумен қатар, соның бәрін тудырған себеп-халді де, сезім сырды да бірге аңыз, әңгіме етіп айтып кеткен», — дейді.
XIX ғасырдың халық күйшілері күй тарихын өздері ғана біліп қоймай, оған айрықша мән беріп, ел ішінде насихаттап, мазмұнын байыта жүріп, шәкірттеріне мұқият үйретті. Бұл үрдістің бір мысалы Дәулеткерей мектебінен көрінеді: оның тартқан көне күйлері — «Көрұғлы», «Жошы хан», «Ақжелең» — біздің заманға жетті.
Сонымен бірге отаршылдық психология мен саяси қысым талай дарындының тағдырын тайғақ кешуге салды: қудалау, жер аудару, түрме — күй иелерінің өмірінде жиі кездескен шындық. Домбыра ұстаған қазаққа тыныш өмір әрдайым бұйыра бермеді.
Қорқыттан жалғасқан үзілмес жоралғы
Қорқыт ата туралы: «Қыл қобызын арқалап, елден-елге, бектен-бекке жырау кезер. Ер жомартын, ер бақылын жырау білер. Қарсы алдыңызда жолдан адастырмай, қобыз тартып жырлайтын жырау болсын, ей ханым!» — деген өсиет айтылады.
Мың жыл өтсе де, осы дәстүрдің Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Бейсембі, Қожеке, Ықылас, Қазанғап сияқты халық өнерпаздарының өмірінде қайта жаңғырып отыруы — мәдени жадтың таңғажайып тұрақтылығы.
XX ғасыр: жаңарған уақыт, сақталған өзек
XX ғасыр белесінде қазақ күйшілері кеңес дәуірінің шындығын суреттей отырып, күйшілік дәстүрдің байырғы соқпағынан адаспауға ұмтылды. Бұл кезеңде заман тынысын танытатын көптеген күйлер дүниеге келді.
Кеңестік дәуірге арналған бірқатар күйлер
- Қазанғап: «Учитель»
- Сейтек: «Сексен ер»
- Дина: «Той бастар», «8-март», «Еңбек Ері», «Сауыншы», «Жеңіс»
- Мәмен: «17-жыл»
- Х. Тастанов: «Тыңға аттану»
- М. Хамзин: «Белгісіз солдат»
- М. Өскембаев: «Жеңіс»
- С. Хұсайнов: «Мереке»
- М. Қойшыбаев: «Жастар»
- Т. Құлтумиев: «Комсомол»
- Н. Тілендиев: «Аққу», «Ата толғау»
- Т. Момбеков: «Салтанат», «Жайдары»
- С. Балмағамбетов: «Жас отау», «Гагарин»
- М. Әубәкіров: «Талас»
Бүгінгі жауапкершілік: күйдің ертеңі кімнің қолында?
Қорытынды біреу: күйдің болашақтағы тағдыры — бүгін домбыра үйреніп жүрген ұрпақтың қолында. Тәуелсіз ел болып өмір сүру үшін күнкөрісте ғана емес, рухани кеңістікте де тәуелсіз болу қажет.
Өткен тарихқа қарасақ, ақындар, жазушылар, жыршылар, әншілер, күйшілер, ғалымдар, мұғалімдер өзге мәдени ықпалға жұтылып кетпеу үшін үнемі күресіп келді. Сол қайсарлықтың арқасында төл өнеріміз сақталды.
Қауіпті үрдіс: «жаңғыртамыз» деп жадағайландыру
Қазіргі құбылмалы заманда кейбір домбырашылар күйлердің байырғы нұсқасын «бүтіндеп, дамытып, жамап-жасқап» орындауды ұсынады; енді біреулері күй әуенін өзге елдердің музыкалық формасына салып, қайта құрастыруды дұрыс көреді. Мұндай психология күйшілер арасында белең ала бастаса, ертең ұлттық қасиеттің көмескіленуіне, тіпті жоғалуына апаруы мүмкін.
Күй сазы — терең тамырлы. Сол тамырдан өнер өмір бойы нәр алады. Тамырды үзбей, дәстүрдің өзегін сақтап, уақытпен бірге жетілдіру — бүгінгі ұрпақтың ең үлкен аманаты.