Ғұндар
Орталық Азиядағы ерте саяси бірлестіктердің қалыптасуы
Біздің заманымызға дейінгі I мыңжылдықта қазіргі Моңғолияның оңтүстігіндегі Ордостан бастап Каспий өңіріне дейінгі Орталық Азияның ұлан-байтақ кеңістігін тегі мен этникалық құрамы әртүрлі тайпалар мекендеді. Шаруашылықтың біртіндеп дамуы, тұрмыстың белгілі бір деңгейде ортақтануы, этникалық жақындық және саяси тәртіп факторлары Орталық Азияда ертедегі ірі таптық бірлестіктердің құрылуына алып келді.
Негізгі түйін
Уақыты жағынан ең алғашқы ірі бірлестіктердің бірі — сюнну (ғұндар).
Сюнну атауы және оның қолданылуы
Біздің заманымызға дейінгі III ғасырдың аяғында қытай деректемелерінде сюнну (ғұн) атауы пайда болды. Бұл атау тегі әртүрлі тайпаларды біріктірген және Тынық мұхит пен Солтүстік Қытайдан Алтай мен Жетісуға дейінгі аумақта, кейіннен одан әрі батысқа да ара-тұра таралып отырған саяси құрылымға қатысты қолданылды.
Этнонимнің анық еместігі
Сюнну этнонимінің мазмұны мен нақты қалай айтылғаны әзірше айқын емес.
Транскрипция іздері
Зерттеулер бойынша, ежелгі қытайлық транскрипция гректер мен ертедегі орыс шежірелеріндегі «фруна (труна)» түріне тірелуі мүмкін.
«Трундар» туралы дерек және ұғымдардың қабаттасуы
Орыс шежірелері Еділ мен Дунай бойындағы, өздерінің сюннуларға сабақтастығын сақтап қалған ғұн-болғар ақсүйектерін сипаттай отырып, оларды «трунове», яғни трундар деп атайды. Егер «трун» сөзі бастапқыда ғұн тайпаларының ақсүйектеріне арналып айтылса, бұл сюнну (хунну), яғни «трундар», ғұндарға жатпайды дегенді білдірмейді.
«Трун» және «ғұн» терминдері бір ғана этникалық-саяси қауымға қатысты қолданылған болуы ықтимал. Таралған аудандары әртүрлі болғанымен, «ғұн» атауы кей тұста кеңірек қауымды білдірген.
Билеуші лауазымы және Мөде шаньюй
Ғұндардың жоғарғы билеушісін қытай авторлары шаньюй деп атаған. Біздің заманымызға дейінгі 206 жылы ғұн тайпаларын Мөде шаньюй басқарды.
Қытаймен қатынастардағы бетбұрыс
- Мөде билігінің алғашқы жылдарында-ақ Қытайдың шекаралық аудандарына жорықтар жасап, ауыр соққы берді.
- Кескілескен күресте Мөде әскери-саяси қуаты басым Хань әулетін Ордостағы көшіп жүретін жерлерден үміттенуден бас тартуға мәжбүр етті.
- Хань императоры Гаоцзу Мөденің алдында келісімге келіп, тыныштық және туыстық туралы шартқа қол қоюға мәжбүр болды.
Шарттың мазмұны: сый-сияпат және саяси мойындау
Шарт бойынша император шаньюйге өз ханшасын әйелдікке беруге және жыл сайын сыйлық ретінде алым-салық төлеуге міндеттенді. Кейін бұл төлемдер белгілі бір жүйемен үздіксіз жүзеге асырылып отырды.