Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы қазақша реферат
Міндетті әлеуметтік сақтандыру: мәні мен рөлі
Міндетті әлеуметтік сақтандыру — азаматтардың еңбек ету қабілетін жоғалтуы, жұмысынан айырылуы және асыраушысынан айырылуы сияқты әлеуметтік тәуекелдер туындағанда кірістің бір бөлігін өтеу үшін мемлекет ұйымдастыратын, бақылайтын және кепілдік беретін шаралар жүйесі. Бұл — азаматтарды әлеуметтік қорғауды мемлекет жүзеге асыратын негізгі нысандардың бірі.
Әлеуметтік қамсыздандыру мен әлеуметтік сақтандырудың айырмашылығы ең алдымен қорларды қалыптастыру тәсілдеріне және жүйенің еңбек қызметімен байланысына қатысты. Бұл категориялардың объективті қажеттілігі ұлғаймалы ұдайы өндіріс процесінің талаптарынан, нақтырақ айтқанда жұмыс күшінің үздіксіз толықтырылуы қажеттілігінен туындайды.
Негізгі қаржыландыру көздері
- Еңбекақы және өзге де жеке табыстар.
- Әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік сақтандыру қорлары.
Әлеуметтік қорларды қалыптастырудың екі қағидаты
1) Ұрпақтар ынтымақтастығы қағидаты
Жұмыс істейтін ұрпақ жұмыс істемейтіндерді қамтамасыз етеді. Уақыт өте келе еңбекке жарамдылығын жоғалтқан азаматтарды еңбек қызметіне енген жаңа ұрпақ алмастырады. Бұл қағидатқа негізделген жүйе Қазақстанда 1998 жылға дейін қолданылды.
1998 жылға дейінгі жүйенің ерекшеліктері:
- Зейнетақымен қамсыздандыруға мемлекеттік монополия.
- Міндетті зейнетақы жарналарының әлеуметтік қорларда шоғырлануы.
- Жүйе ішінде қаражатты қайта бөлу тетіктері.
Бұл модель жоспарлы-директивалық экономика жағдайында, еңбекке қабілетті халықтың толық жұмыспен қамтылуы, мемлекет тарапынан жан-жақты бақылау және зейнеткерлер мен жұмыс істейтіндер арасындағы жоғары арақатынас бар кезде тиімді болды. Сонымен бірге жүйе көптеген кәсіптік және әлеуметтік санаттарға арналған жеңілдіктердің көптігімен сипатталды.
2) Дербес аударымдар (жинақтаушы) қағидаты
Әлеуметтік қорлар, әсіресе әлеуметтік қорғау тетіктері, көбіне азаматтардың жеке аударымдары есебінен қалыптасады. Бұл тәсілде төлемақы көлемі нақты адамның бүкіл еңбек жолында аударған сомасына тәуелді болады. Аталған қағидат Қазақстандағы зейнетақы реформасының негізіне алынды.
Реформаға негізделген жүйенің сипаттары:
- Зейнетақымен қамтамасыз етуді мемлекеттік реттеу.
- Зейнетақы қорын қалыптастыруға қатысқан азаматтар үшін ең төменгі күнкөріс деңгейін сақтау жөніндегі мемлекеттік кепілдіктер.
- Зейнетақы жинақтары мен әлеуметтік қамсыздандырудың өзге нысандарын шектеу (межелеу).
- Еңбекке қабілетті жастағы азаматтардың міндетті қатысуы.
- Қартайғанда өзін зейнетақымен қамсыздандыру үшін жеке жауапкершілік.
- Инвестициялау тиімділігі мен жинақтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
- Жинақтаушы қорлардағы қаражатты мұраға қалдыру құқығы.
- Қосымша ерікті зейнетақымен қамсыздандыру құқығы.
- Жинақтарды экономикаға инвестициялау арқылы даму қарқынын қолдау.
1990-жылдардағы дағдарыстың әсері
1990-жылдардың басы мен ортасындағы экономикалық дағдарыс әлеуметтік сақтандыру жүйесін де әлсіретті: жарналарды есептеу базасы төмендеді, төлеушілердің толық әрі уақытылы аударым жасауға ынтасы азайды, жиналым деңгейі құлдырады. Нәтижесінде зейнеткерлер мен жәрдемақы алушылар алдында қомақты берешек жиналды, инфляция әлеуметтік қорлар қаражатының құнын түсірді. Шектеулі ресурстар жағдайында әлеуметтік төлемдерді тұрақты индексациялау қажеттігі күшейді.
Міндетті әлеуметтік сақтандырудың түрлері
- Еңбек ету қабілетін жоғалтқан жағдай.
- Асыраушысынан айырылған жағдай.
- Жұмысынан айырылған жағдай.
Негізгі қағидаттар
- Заңнаманы сақтау мен орындаудың жалпыға бірдейлігі.
- Әлеуметтік төлемдерді қамтамасыз етуге мемлекеттің кепілдігі.
- Жүйеге қатысудың міндеттілігі.
- Әлеуметтік аударымдарды заңға сәйкес әлеуметтік төлемдерге пайдалану.
- Белгіленген шарттар орындалғанда әлеуметтік төлемнің міндетті түрде тағайындалуы.
- Әлеуметтік төлемдер мөлшерін саралау.
- Міндетті әлеуметтік сақтандыруды іске асыратын мемлекеттік органдар қызметінің жариялылығы.
Кімдер міндетті әлеуметтік сақтандыруға жатады?
Жұмыс істейтін қызметкерлерді қоспағанда, міндетті әлеуметтік сақтандыруға қызметкерлер, өзін-өзі жұмыспен қамтыған адамдар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын және табыс әкелетін қызметті жүзеге асыратын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар да қатысуға тиіс.
Әлеуметтік аударым мөлшерлемелері
| Кезең | Мөлшерлеме |
|---|---|
| 2005 жылғы 1 қаңтардан бастап | Есептеу объектісінің 1,5% |
| 2006 жылғы 1 қаңтардан бастап | Есептеу объектісінің 2% |
| 2007 жылғы 1 қаңтардан бастап | Есептеу объектісінің 3% |
Салық заңнамасына сәйкес арнаулы салық режимі қолданылатын өзін-өзі жұмыспен қамтыған адамдар үшін өз пайдасына төлейтін әлеуметтік аударым мөлшері ең төменгі жалақының тиісінше 1,5%, 2% және 3% деңгейінде белгіленген (2005–2007 жж. кезеңдері бойынша).
Еңбек ету қабілетінен айырылған жағдайда төлем тағайындау
Еңбек ету қабілетінен айырылған жағдайда әлеуметтік төлем, өзі үшін әлеуметтік аударымдар жүргізілген міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушыға, өтініш берген сәтте жұмысын тоқтатқан-тоймағанына немесе жұмыс істеп жүргеніне қарамастан тағайындалады.
Ай сайынғы төлемді есептеу логикасы
Төлем мөлшері әлеуметтік аударымдар объектісі ретінде ескерілген соңғы 24 айдағы табыстың орташа айлық мәніне негізделеді. Есептеу кезінде заңнамада белгіленген ең төменгі жалақының 80% шегерімі қолданылады және нәтиже тиісті коэффициенттерге көбейтіледі.
Табысты алмастыру коэффициенті
0,6
Еңбек қабілетінен айырылу коэффициенті
- 80–100%0,7
- 60–80%0,5
- 30–60%0,3
Қатысу өтілі коэффициенті
- 6 айдан кем0,1
- 6–12 ай0,7
- 12–24 ай0,75
- 24–36 ай0,85
- 36–48 ай0,9
- 48–60 ай0,95
- 60 ай және одан көп1,0
Төлемнің тоқтатылуы
Алушы зейнетақы төлемдерін алуға құқық беретін жасқа жеткен кезде еңбек ету қабілетінен айырылу жағдайы бойынша берілетін әлеуметтік төлем тоқтатылады.
Асыраушысынан айырылған жағдайда төлем тағайындау
Қайтыс болған (немесе сот тәртібімен хабар-ошарсыз кеткен деп танылған, не қайтыс болды деп жарияланған) асыраушы — өзі үшін әлеуметтік аударымдар жүргізілген міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушы болған жағдайда, оның отбасының жекелеген мүшелері асыраушысынан айырылу бойынша әлеуметтік төлем алуға құқылы.
Төлем алуға құқылы тұлғалар (1)
- 18 жасқа толмаған балалар, сондай-ақ 18 жасқа толғанға дейін мүгедек болып қалған жағдайда — осы жастан асқан балалары, аға-інілері, апа-сіңлілері және немерелері.
- Аға-інілері, апа-сіңлілері және немерелері үшін шарт: ата-анасы болмауы немесе ата-анасынан алимент алмауы.
- Егер олар жалпы орта, бастауыш кәсіптік, орта кәсіптік немесе жоғары кәсіптік білім беретін оқу орындарында күндізгі нысанда оқыса, төлем оқу орнын бітіргенге дейін төленеді.
Төлем алуға құқылы тұлғалар (2)
- Жасына және еңбекке қабілеттілігіне қарамастан, ата-анасының бірі немесе жұбайы, не атасы, әжесі, аға-інісі немесе апа-сіңлісі — егер ол қайтыс болған асыраушының 1,5 жасқа толмаған балаларын (немесе аға-інілерін, апа-сіңлілерін, немерелерін) күтіп-бағумен айналысса.
Қамқорлықсыз қалған балаларға төлем
Өзі үшін міндетті әлеуметтік аударымдар жүргізілген ата-ананың қамқорлығынсыз қалған балаларға тағайындалған әлеуметтік төлемдер заңнамаға сәйкес әрбір айрылып қалған ата-ана үшін асырап алушыға немесе қорғаншыға (қамқоршыға) төленеді.
Мүгедектікке байланысты ерекшелік
Бала кезінен I немесе II топтағы мүгедектер деп танылған адамдарға әлеуметтік төлемдер мүгедектік белгіленген мерзімге тағайындалады.
Төлемді тағайындау тәртібі
Қайтыс болған асыраушысының асырауында болған және төлем алуға құқығы бар отбасының барлық мүшесіне бір әлеуметтік төлем тағайындалады.