Ғаламшардың қалған бөлігі

Шолпанның бетін Жерден оптикалық құралдармен бақылау қиын, өйткені ғаламшар қалың бұлт қабатымен толықтай дерлік қапталған. Сондықтан оның физикалық сипаттары көбіне радиожиілік әдістері және ғарыштық аппараттар арқылы алынған.

Шолпанның массасы Жер массасының 0,815 бөлігіне тең, радиусы R = 6050 км (Жер радиусының 0,950 бөлігі), ал орташа тығыздығы шамамен 5,24 г/см³.

Шолпанның айналу осі орбита жазықтығына қатысты перпендикулярдан небәрі 3°-қа ғана ауытқиды. Ең ерекше жайт — оның өз осінен шығыстан батысқа қарай, яғни Жерге қарама-қарсы бағытта айналуы. Айналу периоды P = 243,0 тәулік.

Осы себепті «шығыс — Күн шығатын жақ» деген әдеттегі түсінікпен салыстырсақ, Шолпанда Күн батыстан шығып, шығысқа қарай қозғалғандай болып көрінер еді. Кері айналуын белгілеу үшін кейде жұлдыздық тәулік теріс таңбамен беріледі: P = −243 тәулік, ал ось қисаюы ыңғайлы болу үшін 177° деп алынады.

Шолпанның Күнді айналу периоды T = 225 тәулік. Осы мәндермен синодтық теңдеу бойынша күндік тәулік шамамен S = 117 тәулік болады.

Шолпанның тығыз атмосферасы 1761 жылғы 6 маусымда ғаламшардың Күн дискісінің алдынан өтуін бақылау кезінде М. В. Ломоносов тарапынан анықталған. Бұл атмосфера Ай мен Меркурийде жоқ қызықты оптикалық құбылыстарды тудырады.

Мысалы, төменгі тұстасу кезінде Шолпан жіңішке орақ болып көрінеді, ал орағы әдеттен тыс ұзын болып, кейде екі ұшы тіпті жалғасып кететіндей әсер береді. Бұл құбылыс «ымырттық доға» деп аталады және Күн сәулесінің атмосферада сынуымен түсіндіріледі.

Шолпан бетінің шамамен 30 км биіктігінен бастап 90 км-ге дейін созылатын бұлтты қабат бар. Ол үш ярустан тұрады, ал ең тығыз бөлігі көбіне 50–70 км аралығында орналасып, жеңіл тұманды еске түсіреді. Бұл аймақтың жолақтанып келген құрылымы 1974 жылы «Маринер-10» станциясы түсірген суреттерден айқын көрінеді.

Бұлт негізінен күкірт қышқылы мен тұз қышқылының өте майда тамшыларынан тұрады; олардың құрамында хлор және күкірт қосылыстары да кездеседі.

1967–1983 жылдар аралығында «Шолпан-4»–«Шолпан-16» автоматты станциялары Шолпанды зерттеудің негізгі бағдарламаларын орындады. 1985 жылғы маусым айының ортасында ғаламшар маңынан ұшып өткен Vega-1 және Vega-2 станциялары атмосфераға аэростаттық шарларды, ал бетке қону блоктарын түсірді.

Кейінгі кезеңде Еуропалық ғарыш агенттігінің Venus Express аппараты 2005 жылғы 9 қарашада ұшырылып, 2006 жылғы 11 сәуірде Шолпан орбитасына кірді. Екінші ғаламшарға жету үшін аппаратқа 153 күн қажет болып, шамамен 400 млн км жол жүрді.

Алғашқы он күнде аппарат бастапқы орбитада болып, атмосфераны инфрақызыл, көрінетін және ультракүлгін диапазонда зерттеді; бақылаулар шамамен 350 000–400 000 км қашықтықта жүргізілді.

Ғаламшар бетінің фотосуреттері (әсіресе «Шолпан-13» және «Шолпан-14» қону аппараттары түсірген материалдар) шынайы көріністі көрсетеді: өлшемі 30 см және одан үлкен тастар, жанартаулық процестерден түзілген ірі кесектер, сондай-ақ жартасты тау жыныстары анық байқалады.

«Шолпан-13», «Шолпан-14», Vega-1 және Vega-2 аппараттары қонған аймақ топырағына химиялық талдау жасап, оның Жер жыныстарына, соның ішінде базальтты жыныстарға ұқсас екенін көрсетті.

Шолпан беті Жерден радиолокация арқылы да, орбиталық аппараттармен де зерттеліп, соның негізінде беткі карта жасалып келеді. Жалпы алғанда, Шолпан беті айтарлықтай тегіс болғанымен, ойпаттар мен жазықтармен қатар тау шоқылары, қыраттар, сақина таулар, қазаншұңқырлар, тік жарлар және жарықтар кездеседі. Таулы аймақтар шамамен 10%-ке жуық аумақты алып жатыр.