АУДАРМАДАҒЫ ГРАММАТИКАЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯНЫҢ РӨЛІ
Тақырыптың өзектілігі
Аударма — әдеби шығарманың бір тілден екінші тілге көшіріліп, қайта жасалуы, яғни басқа тілдегі түпнұсқаға сүйеніп жазылған көркем туынды. Аударманың басты мақсаты — түпнұсқаның аударма тіліне тура келе бермейтін грамматикалық формаларын мағынасы мен қызметін жоғалтпай жеткізу.
Бұл жерде негізгі шарттардың бірі — түпнұсқадағы грамматикалық формалардың айырмашылығы белгілі бір стильдік қызмет атқаруы керек. Сондықтан аудармашы контекстке сай келетін грамматикалық вариантты саналы түрде таңдайды.
Мағына бір, форма әртүрлі
Кейде бір мазмұн әртүрлі грамматикалық тәсілдермен беріледі. Бұл — аудармада баламаны таңдауды күрделендіретін маңызды фактор.
Стиль және әсер
Жай ғана жалпы мағынаны жеткізу жеткіліксіз: көркемдік ойлау, бейнелеп сөйлеу және сөз қолдану ерекшеліктерін дәл беру әлдеқайда қиын.
Грамматикалық вариантты таңдаудың мысалдары
Мысалы, қазақ тіліндегі «қаладан шықты», «қала маңынан шықты», «қала жақтан шықты» тәрізді тіркестер контекстке қарай бір ғана мазмұнды білдіруі мүмкін. Аудармашы үшін маңыздысы — дәл осы контекст қандай реңк пен бағыттылықты талап ететінін анықтау.
Сол сияқты ойдың құрылымы әртүрлі болғанымен, мағынасы жақын сөйлемдер кездеседі:
«Тегінде, біреуді жамандағанда үйіп-төге бермей, шектен шықпаған жөн ғой».
«Тегінде, біреуді жамандағанда да шектен шықпай, барды-жоқты үйіп-төге бермеген жөн ғой».
Мұндай жағдайларда сөздердің орын тәртібі мен грамматикалық құрылым өзгергенімен, негізгі ой сақталады. Дегенмен, түпнұсқада қалыптасқан сөз қолдану тәсілдерін немесе бейнелі тіркестерді екінші тілге сол қалпында көшіру әрдайым мүмкін бола бермейді.
Аударма түрлері
Түпнұсқаға мағыналық жақындығына қарай аударма көбіне төмендегіше сараланады:
-
Дәлме-дәл аударма
Мағына мен құрылымды барынша дәл сақтауға ұмтылады.
-
Еркін аударма
Ойды еркін жеткізеді, құрылымдық сәйкестік шарт емес.
-
Сәйкес аударма
Тілдік норма мен стильдік реңкті үйлестіре отырып балама ұсынады.
Жалпы алғанда, аударманың қай түрі болмасын шығармашылық сипат алады: бұл — бастан-аяқ сөзбе-сөз тәржімалау емес. Негізгі мақсат — сөздердің мағынасын ғана емес, көркемдік қуатты, бейнелілікті, эмоциялық әсерді мүмкіндігінше толық жеткізу.
Көркем аударманың құндылығы да осында: ол түпнұсқаның мағыналық байлығын, ой-толғамы мен сезім иірімдерін, көркемдік ерекшеліктерін жаңғыртып, қайта тудыра алатын суреткерлік шеберлікке сүйенеді. Сондықтан көркем аударманың бүгінгі әдеби үдерістегі орны ерекше.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері
Бұл курстық жұмыстың мақсаты — қазақ тіл біліміндегі аудармадағы грамматикалық трансформация мәселесін зерттеу.
Негізгі міндеттер
- Аудармадағы грамматикалық мәселелерді талдау.
- Тілдердің грамматикалық және лексикалық құрылысындағы аударма теориясын анықтау.
- Аудармадағы грамматикалық трансформацияның рөлін айқындау.
- Грамматикалық трансформацияның рөлін нақтылау үшін трансформациялық үдерістерді зерттеу.
- Тақырыпты бірнеше мысал арқылы ашып, грамматикалық трансформацияның мәнін терең түсіндіру.
Зерттеу жұмысының құрылымы
Жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Ескертпе
Бұл мәтінде жоспардың бөлім атаулары берілгенімен, негізгі мазмұн ретінде кіріспе бөлігі ұсынылған.
I. Аударманың грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдық рөлі
Бұл бөлімде аударманың тілдік жүйелер арасындағы мағыналық және құрылымдық көпір ретіндегі қызметі, сондай-ақ қоғамдағы мәдени-әлеуметтік рөлі қарастырылады.
1.1 Тілдердің грамматикалық және лексикалық құрылысындағы аударма теориясы
Тіл құрылымдарының сәйкестігі мен айырмашылығы аударманың тәсілдерін анықтайды: грамматикадағы категориялар, синтаксистік үлгілер және лексикалық таңдау өзара ықпалдасады.
1.2 Қазақ тіліндегі аударма саласының тарихы
Қазақ тіліндегі аударма тәжірибесі әдеби тілдің дамуына, көркем ойлау жүйесінің кеңеюіне және мәдени байланыстардың нығаюына ықпал етті.
II. Аудармадағы грамматикалық трансформацияның рөлі
Бұл бөлім аударма үдерісінде грамматикалық құрылымдардың өзгеру себептері мен олардың мәтіннің мағынасы, стилі және әсерлілігіне ықпалын талдауға бағытталады.
2.1 Аудармадағы трансформациялық үдерістер мәселесі
Трансформация — тіларалық сәйкессіздіктерді еңсеруге көмектесетін амалдар жиынтығы. Ол мағынаны сақтай отырып, құрылымды мақсатты тілдің нормасына жақындатады.
2.2 Аудармадағы грамматикалық трансформация түрлері
Грамматикалық трансформацияға орын алмастыру, қосу/түсіріп қалдыру, сөйлем мүшелерінің қызметін өзгерту, синтаксистік қайта құру секілді тәсілдер жатады.
Қорытынды
Кіріспеде аударманың шығармашылық табиғаты, грамматикалық вариант таңдаудың маңызы және көркемдік әсерді сақтаудың күрделілігі көрсетілді. Алдағы бөлімдерде бұл тұжырымдар теориялық және практикалық талдаумен толықтырылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
Әдебиеттер тізімі бұл үзіндіде көрсетілмеген. Қажет болса, дереккөздер толық нұсқада бөлек бөлім ретінде рәсімделеді.