Марксизм философиясының негізін қалаушылар
Марксизм философиясының пайда болуы: әлеуметтік және ғылыми алғышарттар
Марксизм философиясының пайда болуының тікелей әлеуметтік алғышарты — өнеркәсіптік жұмысшы табының қалыптасуы, оның сандық тұрғыдан өсуі және революциялық қызметінің күшеюі. Сонымен қатар марксизмнің дүниеге келуінің ғылыми себептері де болды.
Үлкен ғылыми жаңалықтар
- 1 Жасушаның ашылуы (клеткалық теория).
- 2 Энергияның сақталу заңы.
- 3 Дарвиннің эволюциялық ілімі.
Негізгі идея
Осы дәуірдегі ірі ғылыми жаңалықтар табиғатта да, қоғамда да құбылыстардың өзара тығыз байланыста болатынын және олардың үнемі даму үстінде екенін дәлелдеді.
Марксизм философиясының негізін қалаушылар — К. Маркс пен Ф. Энгельс.
Капитализмнің өрлеуі және пролетариаттың қалыптасуы
XVII–XVIII ғасырлардағы буржуазиялық революциялар Еуропаның бірқатар елдерінде ғасырлар бойы берік көрінген феодалдық қоғамдық құрылысты күйретті. Буржуазияның саяси билікті қолға алуы капитализмнің дамуын жеделдетті. Әсіресе XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басындағы өнеркәсіптік революция бұл үдерісті күшейтті.
Қажетті нәтижелер
- Ірі машиналы индустрияның пайда болуы.
- Ең революцияшыл тап ретінде пролетариаттың қалыптасуы және өсуі.
Қайшылық
Дегенмен капитализм жағдайында еңбек өнімділігінің артуы мен қоғамдық байлықтың көбеюі еңбекшілердің тұрмысын жақсартпады. Керісінше, байлық бір полюсте — буржуазия қолында шоғырланып, екінші полюсте — әсіресе пролетариат арасында қайыршылық тереңдей түсті.
Капиталистік өмір шындығының көріністері
Жаппай пролетариаттану
Ұсақ өндірушілердің көптеп жалдамалы жұмысшыға айналуы.
Аяусыз қанау
Әйелдер мен балалар еңбегін қоса алғанда, еңбек күшін шектен тыс пайдалану.
Төзгісіз тұрмыс жағдайы
Тұрғын үйдің сапасыздығы, санитарлық және әлеуметтік жағдайдың ауырлығы.
Дағдарыстар және жұмыссыздық
1825 жылдан бастап қайталанған экономикалық дағдарыстар кезінде жұмыссыздықтың күрт өсуі.
Осындай жағдайлар еңбекшілердің ашу-ызасын күшейтіп, жұмысшы табының азаттық күресін жаңа деңгейге көтерді.
Ғылыми социализм және ұйымдасқан жұмысшы қозғалысы
Жұмысшы табының азаттық күресінің ғылыми теориясын К. Маркс пен Ф. Энгельс жасады. Олар ұйымдаспаған, бытыраңқы, стихиялық көтерілістерді саналы да ұйымдасқан қозғалысқа айналдыру қажеттігін дәлелдеді.
Негізгі тұжырым
Бұл үшін жұмысшы қозғалысын ғылыми-социалистік теориямен біріктіру қажет. Ал теорияны қозғалыспен жалғайтын шешуші күш — ғылыми теориямен қаруланған ұйымшыл жұмысшы партиялары.
Диалектикалық және тарихи материализм: философиядағы “революциялық төңкеріс”
Маркс пен Энгельс бұл қорытындыларға қоғам өмірін, ең алдымен капитализмнің дамуын өздері жасаған ғылыми-философиялық көзқарас — диалектикалық және тарихи материализм тұрғысынан зерттеу арқылы келді.
Қалыптасу жолы
Маркс пен Энгельс диалектикалық материализмді бір сәтте жасап шыққан жоқ. Теориялық және қоғамдық-саяси қызметінің алғашқы кезеңінде олар идеалистік көзқарасқа жақын болды және Гегель философиясынан революциялық әрі атеистік қорытындылар шығаруға ұмтылған жас гегельшілерге қосылды.
Алайда олар алғашқы еңбектерінің өзінде-ақ қалың еңбекші бұқараның мүддесін қорғаған революцияшыл демократтар ретінде көрінді. Олардың бастапқы дұрыс тірек нүктесі — адамды адамның қанауына, әлеуметтік езгі мен теңсіздіктің экономикалық және саяси негіздеріне қарсы күрес болды.
Қарапайым “қосынды” емес
Кейбір түсіндірулерде диалектикалық материализм Гегельдің идеалистік диалектикасы мен Фейербахтың метафизикалық материализмінің жай қосындысы ретінде көрсетіледі. Бұл — марксизм классиктерінің философиядағы төңкерісінің мәнін түсінбеу, тіпті оны тұрпайыландыру.
Өйткені материализм мен идеализм, диалектикалық және метафизикалық ойлау әдістері бірін-бірі жоққа шығаратын қарама-қарсы ағымдар.
Нақты мазмұны
- Фейербах философиясы қоса алғанда, жаңа заман материализмі диалектикалық тұрғыдан талданып, механистік және метафизикалық сипаттардан аршылды.
- Гегельдің диалектикалық әдісі материалистік негізде қайта өңделіп, оның идеалистік мазмұнынан тазартылды.
- Диалектика “төңкеріліп” дұрыс қойылды: ғылыми материалистік теория ғылыми диалектикалық әдіспен табиғи түрде біріктірілді.
Материализм мен диалектиканың біртұтастығы
Материалистік диалектика тек әдіс қана емес — ол даму жайындағы теория, яғни табиғаттың, қоғамның және танымның ең жалпы даму заңдары туралы ілім. Ал философиялық материализм тек теория емес — болмысты белгілі бір тұрғыдан түсіндіретін материалистік әдіс.
Сондықтан марксистік әдіс — тек диалектикалық емес, материалистік те; ал марксистік теория — тек материалистік емес, диалектикалық та.
Демек, марксизм философиясында материализм мен диалектика — бірінен-бірі тәуелсіз екі құрамдас емес, біртұтас ілім. Өйткені бейнеленетін шындық дүниенің өзі бір мезгілде әрі материалдық, әрі диалектикалық.
Практика критерийі: танымның негізі және ақиқат өлшемі
Марксизмге дейінгі материализм көбіне пайымдаушылық сипатта болды: дүниені практикадан тәуелсіз, адамдардың оны өзгертуге бағытталған мақсатты іс-әрекетіне байланыссыз танып-білуге болады деп есептелді.
Жаңа қағида
Диалектикалық материализмнің негізін салушылар, керісінше, танымның түпкі негізі — практикалық іс-әрекет, оның ішінде материалдық игіліктер өндіруге бағытталған мақсатты еңбек екенін көрсетті.
Ақиқат өлшемі
Олар таным теориясына практика критерийін енгізді: практика — танымның негізі әрі ақиқаттылықтың өлшеуіші. Осы арқылы теория мен практиканың табиғи бірлігі қамтамасыз етілді.
Тарихты материалистік түсіну: қоғам өмірінің “базисі”
Маркс пен Энгельстің философиядағы революциялық төңкерісінің ең айқын көріністерінің бірі — тарихты материалистік тұрғыдан түсіндіру. Маркске дейінгі материалистер табиғатты түсіндіруде материалист болғанымен, қоғам мәселесіне келгенде көбіне идеализм шеңберінен шыға алмады: қоғам өміріндегі шешуші күш ретінде сана мен рухани бастаманы атады.
Негізгі дәлел
Маркс пен Энгельс адамдарды әрекетке итермелейтін идеялық мотивтермен ғана шектелмей, олардың шын себептерін ашты: ол себеп — адамдардың материалдық игіліктер өндіруге бағытталған қызметі.
Адамдар саясатпен, ғылыммен, өнермен, дінмен және басқа да салалармен айналысу үшін алдымен жеуі, ішуі, киінуі, баспанасы болуы керек — демек, бұлардың бәрі өндірілетін нәрселер.
Ф. Энгельстің тұжырымының мәні
Бұл қарапайым факт бұрыннан белгілі болғанымен, марксизм оның астарындағы заңдылықты ашты: адамдардың сан алуан іс-әрекеті материалдық игіліктерді өндіру тәсіліне тәуелді; өндіріс барысында адамдар өз еркінен тыс өндірістік қатынастар орнатады.
Базис және қондырма
Қоғам өмірінің түпкі негізі — өндірістік қатынастардың жиынтығы. Ол саясат, идеология, құқық, мәдениет сияқты өзге қатынастардың қалыптасуын айқындайтын базис ретінде түсіндіріледі.
Қоғамдық болмыс және сана
Диалектикалық материализмді қоғам өміріне дәйекті қолдану арқылы тарихи материализм жасалды: қоғамдық болмыс — біріншілік, ал қоғамдық сана — екіншілік. Жалпы алғанда, адамдардың материалдық тұрмыс жағдайы қандай болса, олардың ой-санасы да соған сәйкес қалыптасады.
Қорыта айтқанда, Маркс пен Энгельс материализмді жарты жолда қалдырмай, оны дәйекті түрде аяғына дейін жеткізіп, дүниеге қатысты біртұтас ғылыми-философиялық ілім — диалектикалық және тарихи материализмді жасады.
Марксизм философиясы: догма емес, дамитын ілім
Маркс пен Энгельске дейін көптеген философтар өз жүйелерін өзгермейтін, түпкілікті бекітілген абсолюттік ақиқат деп санады. Мысалы, Гегель өз философиялық жүйесін “абсолюттік ақиқат” ретінде жариялады.
Ғылымилық өлшемі
Марксизм мұндай көзқараспен келіспеді. Ол өз философиялық ілімін түпкілікті тағайындалған ақиқат ретінде емес, ғылым мен қоғамдық практиканың дамуына қарай өзгеріп, нақтыланып, байитын ілім ретінде түсінді.
Догматизм қаупі
Өмірдің өзінде дамуы тоқтаған, енді өзгермейтін құбылыс жоқ. Сондықтан “өзгермейтін түпкілікті ақиқатқа” ұмтылу теорияны өмірден бөліп, догматизмге алып келуі мүмкін.
Энгельстің формуласы
“Біздің іліміміз — догма емес, іс-әрекетке жетекші”. Бұл тұжырым марксизм философиясының жасампаз сипатын қысқа әрі анық білдіреді.
Марксистік философияның принциптері мен қағидалары қоғамдық дамудың практикасымен, ғылым мен тәжірибенің жаңалықтарымен үнемі толығып, байып отырады. Онсыз ол жасампаздық қасиетінен айырылады.