Ақша нарығыңцағы пайыз мөлшерлемесінің өзгеруі
Ақша-несие саясатының табыстау механизмі
Монетарлық саясат (ақша-несие саясаты) күрделі табыстау механизмінен тұрады. Жалпы саясаттың тиімділігі осы механизмдегі әр буынның сапалы жұмыс істеуіне тәуелді: бір кезеңдегі іркіліс келесі кезеңдердің әсерін әлсіретіп, соңғы нәтижені бұрмалай алады.
Табыстау механизмінің негізгі төрт кезеңі
- Орталық банктің саясаты нәтижесінде нақты ақша ұсынысының өзгеруі.
- Ақша нарығында пайыз мөлшерлемесінің өзгеруі.
- Пайыз мөлшерлемесінің динамикасына байланысты жиынтық шығындардың (әсіресе инвестициялық шығындардың) реакциясы.
- Жиынтық сұраныстың өзгеруіне қарай өнім көлемінің (өндіріс көлемінің) өзгеруі.
Ақша ұсынысының өзгерісі мен жиынтық сұраныстың нақты реакциясы арасында қосымша аралық буындар да бар. Сол себепті соңғы нәтижеге тек ақша көлемі ғана емес, ақша нарығының құрылымы, күтілімдер, қаржы делдалдарының мінез-құлқы сияқты факторлар да айтарлықтай ықпал етеді.
Пайыз мөлшерлемесі арқылы әсер ету логикасы
1) Активтер құрылымының өзгеруі
Орталық банк ақша саясатын кеңейткенде, экономикалық агенттер қоржындағы активтердің құрылымын қайта қарайды. Нәтижесінде түрлі активтерге сұраныс ауысып, несие құны арзандап, пайыз мөлшерлемесі төмендеуі мүмкін.
2) Ақшаға сұраныстың сезімталдығы
Ақша нарығы реакциясының күші ақшаға сұраныстың пайыз мөлшерлемесіне қаншалықты сезімтал екеніне тәуелді. Егер сұраныс өте сезімтал болса, ақша жиынының өсуі пайызды аз ғана өзгертеді; ал сезімталдық төмен болса, ақша ұсынысының артуы пайыз мөлшерлемесін едәуір түсіреді.
3) Инвестиция және мультипликатор
Пайыз мөлшерлемесі өзгергенде жиынтық сұраныс, көбіне, инвестициялық шығындар арқылы түзетіледі. Инвестициялық сұраныс пайызға сезімтал болса, мультипликаторлық әсер күшейіп, табыс пен өндіріс көлеміне ықпал кеңейеді.
Механизм бұзылса не болады?
Табыстау кезеңдерінің бірінде үзіліс болса, ақша саясатының тиімділігі төмендейді немесе мүлдем нәтижесіз болуы мүмкін. Мысалы, пайыз мөлшерлемесі өте аз өзгерсе немесе жиынтық сұраныс пайызға жауап бермесе, өнім көлемі мен ақша жиыны арасындағы байланыс әлсірейді. Бұл құбылыс нарықтық экономикаға өтпелі кезеңдегі мемлекеттерде жиі байқалады.
Орталық банктің пайызды ұстауы және циклдік тәуекелдер
Орталық банктің пайыз мөлшерлемесін өзгертуі экономикаға әр уақытта бірдей әсер ете бермейді. Кей жағдайда банк пайызды белгілі бір тұрақты деңгейде ұстап тұру арқылы инвестицияны тұрақтандыруға тырысады; бұл өз кезегінде мультипликатор арқылы өнім көлеміне әсер етуі мүмкін.
Өрлеу кезеңі: ақшаға сұраныс өседі
Экономика өсіп, жалпы ұлттық өнім артқанда, трансакциялық ақшаға сұраныс көбейеді. Ақша ұсынысы өзгермесе, пайыз мөлшерлемесі өседі. Пайызды бұрынғы деңгейде ұстап тұру үшін Орталық банк ақша ұсынысын арттыруы мүмкін.
Бірақ мұндай қадам экономикалық өсуді қосымша ынталандырып, инфляциялық қысымды күшейту ықтималдығын арттырады.
Құлдырау кезеңі: ақшаға сұраныс азаяды
Экономикалық бәсеңдеу кезінде ақшаға сұраныс қысқарады, бұл пайыз мөлшерлемесін төмендетуге итермелеуі мүмкін. Егер Орталық банк пайыздың құлдырауын тежегісі келсе, ақша ұсынысын азайтуға мәжбүр болады.
Алайда ақша ұсынысын қысқарту жиынтық сұранысты одан әрі төмендетіп, құлдырауды тереңдетуі мүмкін.
Жанама әсерлер: ақша мультипликаторының әлсіреуі
Ақша-несие саясатының жанама әсерлерін де ескеру маңызды. Мысалы, Орталық банк ақша ұсынысын өсіру үшін құнды қағаздар нарығынан облигациялар сатып алып, ақша базасын кеңейте алады. Бірақ ақша ұсынысы ұлғайған сайын пайыз мөлшерлемесі төмендеп, бұл банктер мен халықтың мінез-құлқын өзгертуі ықтимал.
Неге күткен нәтиже толық шықпауы мүмкін?
- Халық депозиттегі қаражатының бір бөлігін қолма-қол ақшаға айналдырса, айналымдағы қолма-қол ақша үлесі өседі.
- Банктер тәуекелден сақтанып, артық резервтерді көбейтсе, несие беру белсенділігі баяулауы мүмкін.
- Осы факторлар ақша мультипликаторын төмендетіп, ақша жиынын кеңейту қарқынын әлсіретеді.
Сыртқы кешеуіл (лаг) мәселесі
Ақша-несие саясаты көбіне елеулі сыртқы кешеуілмен сипатталады: шешім қабылданған сәттен бастап нақты нәтижеге дейін уақыт өтеді. Себебі пайыз мөлшерлемесінің тербелістері инвестициялық белсенділік арқылы ЖҮӨ көлеміне әсер етеді, ал инвестициялардың өзгеруі бірден іске аспайды.
Сенім факторы және саясаттар арасындағы байланыс
Қазіргі кезеңдегі монетарлық саясаттың тиімділігі Орталық банктің саясатына деген сеніммен тығыз байланысты. Сонымен қатар ақша-несие саясаты салық-бюджет және сыртқы экономикалық (валюта) саясатпен өзара тәуелді.
Валюта бағамы және дербес монетарлық саясат
Егер Орталық банк тұрақты айырбас бағамын ұстап тұруды мақсат етсе, толық дербес ішкі ақша саясатын жүргізу қиынға соғады. Айырбас бағамын қорғау үшін жасалатын интервенциялар валюталық резервтерді өзгертіп, экономикадағы ақша жиынына тікелей ықпал етеді.
Мысалы, шетел валютасын сатып алу ішкі нарықта ақша ұсынысын арттыруы мүмкін.
Салық-бюджет саясаты және монетарлық тұрақтылық
Салық-бюджет және ақша саясаттарын өзара үйлестіру әрдайым қиын. Егер мемлекет экономиканы мемлекеттік шығындарды ұлғайту арқылы ынталандырса, оның нәтижесі ақша саясатының параметрлеріне тәуелді болады.
Қазыналық саясат бюджет тапшылығын туындатса, мұндай жағдайда тиімді әрі тұрақты монетарлық саясат жүргізу едәуір күрделене түседі.