Оқушылардың білім сапасының жоғары деңгейде болмауының бір себебі - мұғалімдердің сапалық құрамының төмен болуы
Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына 20 қадам» атты мақаласында қойылған жиырма тапсырманың үштен бірінің білім беру жүйесіне арналуы кездейсоқ емес. Өйткені адами капиталдың сапасы әр адамның білімділігі мен кәсіби шеберлігі деңгейімен тікелей байланысты.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, кез келген мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуы сол елдің білім жүйесіне және азаматтарының білім деңгейіне тәуелді. Осы тұрғыда Қазақстанды әлемдегі бәсекеге қабілетті елдердің қатарына енгізуде білім беру басты құралдардың бірі болып табылады. Ол үшін отандық білім жүйесін халықаралық білім кеңістігі мен еңбек нарығының талаптарына сай келетін деңгейге жеткізу, ең алдымен, білім сапасын жүйелі түрде арттыру қажет.
Білім сапасы ұғымы және нормативтік негіз
Оқушының білім сапасы білім саласындағы мемлекеттік саясатқа сәйкес нормативтік-құқықтық актілермен негізделеді. Атап айтқанда, бұл мәселелер Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында, жалпы орта білім мазмұны мен жүйесіне қатысты тұжырымдамалық құжаттарда және білім беруді дамытудың мемлекеттік бағыттарында нақтыланған.
Құжаттарда білім беру сапасын бағалаудың ұлттық жүйесі білім беру сапасының мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарға, сондай-ақ жеке тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің қажеттіліктеріне сәйкестігін анықтайтын институционалдық құрылымдар, нысандар мен әдістер жиынтығы ретінде сипатталады.
Ғылыми көзқарастар және негізгі терминдер
Білім сапасы мәселесі Ю.К. Бабанский, В.П. Беспалько, Т.И. Шамова, В.К. Кальней, Б. Әбдікаримов және басқа да ғалымдардың еңбектерінде кеңінен қарастырылған. Оқыту сапасының өлшемдері Ж.А. Қараев, М.Ж. Жадрина, Т.Т. Галиев, Г.О. Искакова секілді қазақстандық зерттеушілердің еңбектерінде әр қырынан талданады.
Білім сапасы
Мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарға сүйенген оқу орнының жетістігі және күтілетін нәтижеге жету деңгейі.
Оқыту сапасы
Мұғалімнің технология, әдістеме, құралдарды тиімді қолдануы арқылы оқыту нәтижесіне ықпал ету деңгейі.
Оқушының білім сапасы
Бұл — бастауыш, негізгі және жалпы орта білім мазмұнының міндетті минимумын меңгеру деңгейі. Ол күнделікті, тақырыптық, тоқсандық, жартыжылдық, жылдық және қорытынды бағалау нәтижелері арқылы айқындалады. Мұндай түсінік білім беру сапасы күтілетін нәтижеге қол жеткізумен анықталады деген көзқараспен үйлеседі.
Білім сапасын бағалау: ұлттық жүйе және мониторинг
Дамыған елдерде білім сапасы мемлекет пен қоғамның қатаң бақылауында болады. Қазақстанда да білім сапасын бағалаудың бірыңғай ұлттық жүйесі қалыптасты. Білім беру мониторингі ішкі және сыртқы бағалау әдістері арқылы жүзеге асырылады.
Тәуелсіз сыртқы бағалаудың негізгі элементтері
- Лицензиялау, аттестаттау, аккредиттеу
- Рейтинг және мониторингтік бағалау рәсімдері
- Ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ), мемлекеттік аралық бақылау
- Талапкерлерді кешенді тестілеу және өзге де өлшемдер
2011 жылы шілдеде ҚР Білім және ғылым министрлігі жанынан білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің аумақтық органдарын құру жөнінде қаулы қабылданды. Соның нәтижесінде барлық облыстарда, сондай-ақ Астана мен Алматы қалаларында білім саласындағы бақылау департаменттері құрылды. Олардың маңызды міндеттері — білім беру мониторингін жүргізу, ұлттық тестілеу барысын және оқу жетістіктерін сырттай бағалау рәсімдерінің сақталуын қадағалау.
Халықаралық зерттеулер және нәтижелердің мағынасы
Қазақстан мектептерінде білім сапасын салыстырмалы түрде анықтау үшін халықаралық зерттеулер де жүргізіледі. Мысалы, қазақстандық оқушылар TIMSS–2007 зерттеуіне қатысып, 4-сынып оқушылары арасында математикадан 5-орын, жаратылыстанудан 11-орын көрсетті.
PISA–2012 зерттеуінің мақсаты — 15 жастағы оқушылардың математикалық, оқу және жаратылыстану сауаттылығын анықтау. Бұл зерттеу білім мен іскерлікті өмірлік жағдаяттарда қолдана алу қабілетін бағалайды. Оған еліміздің 218 білім беру ұйымынан 5000-нан астам оқушы қатысты.
Сонымен қатар математика мұғалімдері TEDS–M халықаралық салыстырмалы зерттеуіне қатысып, бастауыш және орта буын мұғалімдерінің кәсіптік білім сапасын бағалау үдерістеріне тартылды.
ҰБТ және оқу жетістіктерін сырттай бағалау: байқалған түйткілдер
Көп жылғы тәжірибе ҰБТ елдегі білім сапасының жалпы деңгейін белгілі бір дәрежеде көрсететінін дәлелдеді. 2012 жылы тестілеуге мектеп бітірушілердің 75%-ы ғана қатысты. Тәжірибе көрсеткендей, көбіне дайындық деңгейі жоғары түлектер ғана қатысуға ұмтылады.
Орташа балл (2012)
70,9
Өткен жылмен салыстырғанда 15,7 балға төмен
Төменгі межеден өте алмады
43 163
50 балдан төмен (36,8%)
Нәтиженің салдары
Мектептегі талап деңгейін, дайындық сапасын және әдістемелік жұмысты қайта қарау қажеттігін көрсетті.
Білім сапасы жетістіктерін бағалаудың тағы бір көрсеткіші — мектеп түлектерінің «Алтын белгі» және үздік аттестат иегерлері үлесі. Мысалы, 2012 жылы Батыс Қазақстан облысында «Алтын белгіге» үміткер 238 түлектің 88-і, ал ерекше үлгідегі аттестатқа үміткер 107 түлектің 24-і ғана өз нәтижесін растады. Бұл жағдай кей мектептерде үміткерлерге қойылатын талаптың төмендетілгенін де аңғартады.
2012 жылы Батыс Қазақстан облысында 34 мектептің 9-сыныптарынан 1594 оқушы оқу жетістіктерін сырттай бағалауға қатысты. Бағалау қазақ тілі, Қазақстан тарихы, математика және химия пәндері бойынша өтті. Орташа балл 51 болып, бұл 80 мүмкін балдың 63,7%-ын құрады. Ең төменгі нәтиже Қазақстан тарихынан байқалды — 11,7 балл.
Шағын жинақты мектептер: қолжетімділік пен сапа теңгерімі
Оқушылардың бағдарламаға сай сапалы білім алуы көптеген факторларға тәуелді. Соның бірі — мектептің типі мен орналасқан ортасы. Республикада 4225 шағын жинақты мектеп бар, онда 397 538 оқушы оқиды. Батыс Қазақстан облысында жалпы білім беретін мектептердің 313-і (75,2%) — шағын жинақты мектептер.
Негізгі проблемалар
- Оқушы саны аз және біріктірілген сыныптардың көп болуы
- Ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың жеткіліксіз қолданылуы
- Мамандандырудың тарлығы (бірпәнділік), толық жүктеме берудің қиындығы
- Мектептердің бір бөлігінің ыңғайластырылған ғимараттарда орналасуы
Мұндай мектептерде білім сапасын арттыру кешенді жұмыс жүргізілгенде ғана нәтижелі болады. 2011–2020 жылдарға арналған білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасында шағын жинақты мектептер мәселесін шешуге бағытталған іс-шаралар белгіленіп, 2011 жылдан бастап ресурстық орталықтар жұмыс істей бастады.
Мұғалім факторы: кәсіби құзыреттілік, мәртебе және кадр мәселесі
Білім беру реформаларының маңызды нәтижелерінің бірі — мұғалім имиджі мен мәртебесінің артуы. Дегенмен қазіргі заманғы білім беру жүйесі мен инновациялық оқыту әдістері педагог тұлғасына және кәсіби құзыреттілігіне бұрынғыдан да жоғары талап қояды. Оқушылардың білім сапасының төмендеу себептерінің бірі — мұғалімдердің сапалық құрамындағы теңгерімсіздік.
Санат құрылымы
Қосымша тәуекелдер
- Өздігінен білім алуға ынтаның жеткіліксіздігі
- Кәсіби дамуға жүйелі түрде уақыт бөлмеу
Мұғалімдердің шеберлігін арттыру мақсатында қайта даярлаудың жаңа жүйесі енгізілді. Үш айлық үшінші деңгей курстарын сәтті аяқтап, сертификат алған мұғалімнің жалақысы 30%-ға өседі. Республикалық деңгейде біліктілігін арттырса — 50%, ал Назарбаев Университеті деңгейіндегі бағдарламалардан өтсе — 100% өсім қарастырылған.
2012 жылдан бастап «Үздік педагог» атағын беру тәртібі бекітіліп, бұл атаққа ие болған мұғалімге республикалық бюджет есебінен 1000 айлық есептік көрсеткіш көлемінде сыйақы тағайындалады.
Кадрлық ахуалдың өзекті белгілері
50+ жастағы мұғалімдер
20%
Шамамен әрбір бесінші педагог
Жас мамандар үлесі (БҚО)
1,94%
Өткен оқу жылының дерегі
Әйел мұғалімдер үлесі
81,3%
Кәсіптің феминизациясы байқалады
Төмен жалақы, әлеуметтік қолдаудың жеткіліксіздігі және кәсіп беделінің әлсіреуі жоғары білікті кадрлардың салада тұрақтамауына әсер етеді. Батыс Қазақстан облысында, әсіресе ауылдық мектептерде, 307 маманға сұраныс бар. Бұл кадрларды тарту және ұстап қалу үшін жергілікті деңгейде жүйелі шараларды күшейтуді талап етеді.
Отбасы және әлеуметтік орта: оқу сапасына тікелей ықпал
Оқушылардың білім сапасын жақсарту отбасының тәрбиелік және ұйымдастырушылық әлеуетімен де тығыз байланысты. ЮНИСЕФ жүргізген зерттеулер қорытындысы бойынша, елімізде балалардың 45,2%-ы өте кедей отбасылардан шыққаны анықталған.
Мектеп тәжірибесінен алынған бақылау мысалы
Орал қаласындағы бір мектептің 5-сыныбында 25 оқушы бар. Сол оқушылардың аналарының 16-сы, әкелерінің 14-і тұрақты жұмыста емес.
- Үйге бару, сауалнама және бақылау нәтижесінде отбасылардың 80%-ында кітап пен газет жоқ екені анықталған.
- Сонымен бірге барлық үйде 1–2 теледидар бар, бос уақыттың негізгі бөлігі теледидар көруге жұмсалады.
- Оқушылардың жартысына жуығында сабақ оқуға тұрақты орын жабдықталмаған.
- Оқушылардың 60%-дан астамының үлгерімі орташа деңгейде.
Бұл деректер бала тәрбиесіне тек мектептің ғана емес, отбасы мен қоғамның да ортақ жауапкершілігі бар екенін айқын көрсетеді.
Тәртіп, құқық бұзушылық және тәуекел мінез-құлық: білім сапасына көлеңке түсіретін факторлар
Оқушылардың бір бөлігінің сапалы білім алуына тәртіп бұзушылық және құқыққа қайшы мінез-құлық та кері әсер етеді. Осыған байланысты кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтың профилактикасы мен балалардың қадағалаусыз қалуының алдын алуға бағытталған заңнамалық шаралардың қабылдануы заңды құбылыс.
Ішкі істер органдары кәмелетке толмағандардың түнгі уақытта (23:00–06:00) заңды өкілдерінсіз көшеде жүруіне шектеу қоятын нормаларды талқылаған. Мұндай шаралардың мақсаты — тәуекел ортаға түсу ықтималдығын азайту және балалардың қауіпсіздігін күшейту.
Қауіп тобы туралы алаңдататын деректер
- Ішкі істер органдарында 18 431 бала «тәуекел тобы» есебінде тұрғаны көрсетілген.
- 11–16 жас аралығындағы 180 000-нан астам жасөспірімнің темекіге әуестігі туралы дерек келтіріледі.
- Кәмелетке толмағандар арасында спирттік ішімдік пен есірткіге әуестену қаупі артып келе жатқаны атап өтіледі.
Жас ұрпақты дұрыс тәрбиелеу үшін қоғамды ізгілендіру, жауапкершілік мәдениетін күшейту, ал қоғам алдында жауапкершілікті сезінбейтін әрекеттерді заңмен шектеу тетіктерін нақтылау қажет. Педагогикалық теория мен практика да білім сапасының жоғарылауы кешенді, көпсалалы жұмыс жүргізілгенде ғана мүмкін екенін көрсетеді.
Қорытынды
Мектептегі оқушылардың білім сапасын арттыру — тек бағалау көрсеткіштерін жақсарту емес, ұлттық дамудың стратегиялық шарты. Бұл мақсатқа жету үшін нормативтік талаптардың орындалуы, әділ және көпқырлы мониторинг, шағын жинақты мектептерді қолдау, мұғалім мәртебесін нақты күшейту, кадр тапшылығын азайту, сондай-ақ отбасы мен әлеуметтік ортаның тәрбиелік әлеуетін арттыру өзара байланыста іске асуы тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Назарбаев Н. Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам. Егемен Қазақстан, 10 шілде 2012.
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. Егемен Қазақстан, 15 тамыз 2007.
- Бектемірова Н. Бұл өмірге жолаушымыз бәріміз. Егемен Қазақстан, 21 тамыз 2010.