Олжабай батыр
Ащы өзені бойындағы олжа
Еламан баласы Тұрсынбай мен Едіге баласы Шоңның заманында, Ащы деген өзеннің бойында, Күңгірлек деген күзекте отырған шақта Жанқозының жылқысын жау алып кетеді. Сонда жау жағынан Балағаз батыр: «Қарашорыңмын, Құдайдан соңғы зорыңмын: Таубай, Борай, Балағаз! Мына менің атым — Балағаз батыр! Шоң мен Тұрсынбайыңа сәлем!» — деп хабар жолдайды.
Ол: «Ертең Найзақараның түбінде төрт ту бие сойып тосамын; дәмесі болса, келсін, жылқысын айырып алсын» — деп, жұртты жекпе-жекке, айқасқа шақырады.
Бұл кез — Олжабай батырдың дүниеден өтіп, Жанқозы елінің еңсесі түсіп, қайраты қайтқан шағы екен.
Есенаманның аттануы
Тұрсынбай мен Шоң Олжабай батырдың тұңғышы Есенаман батырға кісі шаптырады:
«Біздің батырлығымыз бен билігіміз қазанның басында, қатынның қасында ғана еді. Кеше ғана әкесі үш жүзге ұран болған ер Олжабайдың баласы бар емес пе? Ту ұстап, тұлпар мінгеннің тұқымы еді. Бара көрсін, мына малды жаудан айырып көрсін!»
Есенаман аттанып, жауға жеткенде ұрандап келеді. Алайда Балағаз батыр оны ойыншықтай қағып түсіріп, найзасын бойына дарытпай, шаншып тұрып сөз айтады.
Балағаздың уәжі және Олжабайға құрмет
Балағаздың сөзі қатты болса да, түп төркіні — Олжабай батырдың аруағын сыйлау еді. Ол Есенаманға шамамен былай дейді:
«Егер сен “Олжабай, Олжабай!” деп келсең, біз тағалы торы тайыңа тимей, қайтарып кетер едік. Өйткені әкең Олжабай бір кездері біздің Қарашордың жылқысын түп көтере айдап кеткенде, он екі жасар бала кезімде қуып жетіп, алдын орап сәлем бергенмін. Сонда ол: “Уағалайкумассалам, жолың болсын, балам! Атың шыққан ер едің, жолың болсын!” — деген еді.
«Сол бата қабыл болып, өмір бойы бетім қайтпаған. Сені аман қалдырғаным да — әкең Олжабайдың аруағын сыйлағаным. Әйтпесе тірі қалдырмас едім».
Осылайша Балағаз Есенаманды өлтірмей, жылқыны айдап алып кете береді.
Артынан барғандар және бітім сөз
Жылқының артынан Қаржастан Айту мен Байту еріп, Шонты және Қосқұлақ-Андрей молда, Торайғыр да қосшы-қолаңшыларымен келеді.
Сонда Таубай, Бозай, Балағаз батырлар шарт қояды: «Атыңа — тай, тайыңа — қой алсаң, бітім береміз. Ал “тұяққа — тұяқ, құлаққа — құлақ” десеңдер, еліңе барып жасанып кел: бие-кәрі де, құлын-жас та — жолың ашық, ала бер!»
Айту мен Байтуның уәжі
Айту мен Байту Шонтыны оңаша шығарып, көндіруге тырысады: биыл алатын ұрғашы тай бір-екі жылда құлынды бие болады; ауылда айырып ала алмаған малды жолдан да алу қиын — бітімге келу керек дейді.
Торайғыр мен Андрей молданың пікірі
Торайғыр: «Шонты не істесе, біз де соны істейік» — дейді.
Ал Қосқұлақ-Андрей молда келіспей: «“Айтқанға болады” деген не сөз? Бермесе бермесін, ақыретте аламыз!» — деп қасарысады.
Қонақ күту арқылы жасалған қысым
Ақыры жолаушыларды екіге бөліп күтеді: айтқанға көнген Шонты, Айту, Байту ақбоз үйге кіргізіліп, ақ май жегізіліп, күйеу-құдашадай сыйланады. Ал Қосқұлақ-Андрей молда мен Торайғыр қара құрым үйге кіргізіліп, жылқының қара құмақ тезегімен ысталып, әбден қиналады.
Сөйтіп оларды: «Бар, жеңген жеріңде аласың!» — деп, қайырып жібереді. Содан бері бір тал қылын да көре алмай кеткен деседі.
Бітімнің өтеуі және екі қыз
Шонты мен Айту, Байтуға «тұяғын түгел борыштай» етіп, атына — тай, тайына — қой төлеу беріліп, үстіне ризашылық белгісі ретінде екі қыз қосып береді: бірін жұдалысынан, бірін жұрынынан.
Жібек
Бірінің аты — Жібек. Оны аталы, текті жерден береді.
Жанбике
Екіншісінің аты — Жанбике. Оны құл-құтаннан береді.
Ұрпақ жалғасы және шежіре
Елге келген соң, Төлебайдың тоқалынан туған Елкелді батыр Жібекті сынап: «Жібек дегені — шынымен жібек екен. Мұны, Шонтыжан, өзіңнің бірден соңғы балаң Байбақыға қос. Бабам Төлебайдың дүкенін ұстайтын бала туады» — деп, Байбақыға қосады.
Жібектен туған бала — кеше көз алдымызда өткен Құлмұхаммед ұста. Оның баласы — Жәми, Жәмидің баласы — Мәншүк. Ұсталық мұра осы күнге дейін үзілмеген делінеді.
Жанбикені Темірбайға қосады. Одан туған Асылбек пен Әлжаппарды жұрт көзі көрген.
Ал Жанбикенің өзі — баяғы Есен Тентектің Қожан Тентекке берген Жолдыбай құлдың қызы екен.