Грамматиканы оқыту барысында
Шет тілін білу: сән емес, қажеттілік
Қазіргі уақытта шет тілін білу — сән емес, керісінше қажетті дағды. Егер бұрын адамдардың мәртебесі тұрмысына, мал санына қарап бағаланса, бүгінде өмірлік қажеттіліктердің айқын тізімі қалыптасты: жоғары білім, В санатындағы жүргізуші куәлігі және 1–2 шет тілін меңгеру.
Ғалымдардың зерттеулеріне сүйенсек, бірнеше тілді білу жүйке жүйесі ауруларын туғызбайды. Керісінше, когнитивті икемділікке оң әсер етуі мүмкін.
Соңғы 30 жылдағы әдістемелік жетістіктер
Шет тілдерін оқыту әдістемесі бойынша зерттеулерге сүйене отырып, өткен ғасырдың соңғы 30 жылында қол жеткізілген негізгі нәтижелерді төмендегідей жүйелеуге болады:
-
1
Шет тілін оқыту процесін сипаттайтын әдістемелік білім категориялары анықталып, әдістемелік ұғымдардың жүйелік құрылымы қалыптасты.
-
2
Әртүрлі жас ерекшеліктеріне сай оқытуда сөйлеу әрекеттерінің негізгі түрлерін — тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым — сабақ барысында кешенді қолданудың тиімді жолдары айқындалды.
-
3
Шет тілін меңгерудің қай сатысында болсын, оқу процесінде ана тілінің ерекше маңызы дәлелденді.
-
4
Коммуникативті бағыт негізделді: тілге құштарлық, белсенділік, өз бетінше жұмыс істей алу, ерік-жігер сияқты сапалар тіл үйренуді жеңілдететіні көрсетілді.
-
5
Оқытуда аудио-видео және электронды техникалық құралдарды қолданудың тиімділігі дәлелденді.
-
6
Сабақта сөйлеу ортасын құру, коммуникативтік жаттығулар орындау және коммуникативтік құзыреттерді дамыту мәселелері кеңінен енгізілді.
Дегенмен, осы бағыттарда шешімі табылғандай көрінетін мәселелердің өзі әлі де зерттеуді, нақтылауды және толықтыруды қажет етеді. Әсіресе, коммуникативті оқыту әдісі өзектілігін жоғалтқан жоқ.
Коммуникация — басты мақсат
Л. Н. Толстой: «Баланың үйренген сөзін қолдана білуіне жағдай жасау керек. Үйренген сөзін ауызекі сөйлесу тілінде бір рет қолдана алса, ол оның жеке меншігіне айналады», — деп жазған.
Сөз жасау, шет тілінде сөйлем құрау, ойды жеткізе білу — қарым-қатынасқа шығу. Ал қарым-қатынас — коммуникация. Бұл — шет тілін оқытудың ең басты мақсаты.
Бірінші күннен бастап: шағын диалог
Студентті бірінші күннен бастап коммуникацияға дағдыландыру маңызды. Грамматика мен фонетиканы формалды түрде бастамай тұрып, қысқа диалог құрудан бастау тиімді:
- Сіз қайдан келдіңіз?
- Сіз бұл қалаға не үшін келдіңіз?
- Сіз не үшін шет тілін оқуды қаладыңыз?
Мұндай сұрақ-жауап ең алдымен дұрыс дыбыстауды (фонетиканы), одан кейін сөздік қордың табиғи кеңеюін қамтиды. Ең маңыздысы — студенттің мотивациясы артады, ал бұл оқу қарқынын күшейтеді.
Сонымен қатар студент тек алдын ала жаттаған сөздерді шектеулі шеңберде қайталамай, бірінші күннен бастап саналы түрде, жалпылай шет тілінде сөйлей бастайды. Қарым-қатынастың табиғи формасы дамып, тіл үйренудің табиғи процестері оқуды жеделдетіп, жеңілдетеді.
Тілдік қиындық кезінде студент сөздіктен іздеген 2–3 жаңа сөз көбіне ұмытылмайды — өйткені ол сөздер нақты коммуникативтік қажеттен туындайды.
Коммуникативті тәсіл және грамматика: тепе-теңдік
Тек коммуникативті әдіске сүйеніп, грамматикаға мән бермеу — үлкен қате. Тілді еркін қолдану үшін құрылымдық сауаттылық қажет.
Мәселен, жапон тілін оқытуда тек сөйлеу қабілетін дамыту жеткіліксіз — грамматиканы да жүйелі деңгейде меңгерту маңызды. Осы мақсатта грамматика-аударма әдісі тиімді: жазбаша аударма мен оқуға негізделген, ескі болғанымен, сенімді тәсіл.
Мәтін арқылы
Белгілі бір грамматикалық құрылымдар мен ережелерге сүйеніп жасалған қысқа сөйлемдер мен мәтіндерді аудару арқылы үйрену тиімді нәтиже береді.
Манга арқылы
Манганы оқып, таныс емес сөздер мен иероглифтерді сөздіктен бірден қарап, аударып отыру — қызықты әрі өнімді тәсіл.
Аудио-лингвалды әдіс: құлақты үйрету
- Ұнаған жапон әнін тыңдап, мәтінін интернеттен түпнұсқада тауып, бос уақытта аудару.
- Аниме, фильм, радио және телебағдарламаларды жапон тілінде тыңдап, естіген сөздерді/тіркестерді қайталау арқылы интонация мен сөйлеу қарқынын жақсарту.
- Караокеде жапон әндерін айту: экраннан оқу арқылы хирагана мен иероглифтерді тез оқуға дағдылану.
Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) және тіл оқыту
Қазіргі таңда жаңа ақпараттық технологияларды енгізу — интеллектуалды дамыған, ақпараттық ортада еркін әрекет ете алатын тұлғаны қалыптастырудағы маңызды бағыт. Ақпараттық процестердің өмірдің әр саласына енуі білім беру жүйесінің жаңа моделін құруды талап етеді.
Сыни тұрғыдан талдау, жинақтау, өзіндік қорытынды жасау және шешім шығару үшін тек оқулық пен мұғалім жеткіліксіз: түрлі көзқарастарды ұсынатын, ойлануға мүмкіндік беретін мол ақпараттық база қажет.
АКТ көмегімен шешілетін лингводидактикалық міндеттер
Фонетика
- Дұрыс дыбыстау үлгілерін көрсету.
- Тыңдалым жылдамдығын реттеу, сөйлемді сөздерге бөліп салыстыру.
- Микрофон арқылы сөйлеуді жазу, автоматты бақылау арқылы түзету.
Грамматика
- Схема, кесте және дыбыстық сүйемелдеу арқылы қабылдауды жеңілдету.
- Тесттер арқылы дағды деңгейін қызықты форматта бақылау.
- Автоматтандырылған анықтамалық қолдау: сөздіктер, қате табу жүйелері.
Лексика
- Тестілік және ойындық бағдарламалар арқылы сөздік қорды кеңейту.
- Синоним/антоним табатын анықтамалық жүйелерді пайдалану.
- Лексика, грамматика, синтаксиске арналған интерактивті жаттығулар.
Тыңдалым, айтылым және аударма
- Тыңдалымды түсіну деңгейін бақылау және фонетикалық дағды қалыптастыру.
- Рөлдік ойындар арқылы жұптық және топтық сөйлесуді ұйымдастыру.
- Мәтіндік редакторлар мен машиналық аударма жүйелері арқылы аударма мәтінін өңдеу.
Жапон тілі сабағында АКТ: жоба-сабақ және презентация
Жоба-сабақ құрылымы
- Дайындық кезеңі: интернет арқылы ақпарат жинау.
- PowerPoint бағдарламасында презентация дайындау.
- Көрсету кезеңі: презентация, оқу бағдарламалары, кесте, диаграмма қолдану.
Бұл формат әр оқушы үшін өзін көрсетуге, қызығушылығы мен қалыптасқан дағдыларын танытуға мүмкіндік береді. Өтілген тақырып бойынша оқушылар өздері туралы презентациялар дайындап, слайдтарға суреттерін, кілт сөздерді және тақырыпты ашатын сөйлемдерді орналастырады.
Мұндай жұмыс сыныптастардың қызығушылығын арттырып, көптеген сұрақ тудырады, оқушыны алға жетелейді.
Презентация тақырыптарының мысалдары:
Менің отбасым · Менің қызығушылықтарым · Менің пәтерім · Менің мектебім · Менің күнім
Презентация — тек өмірлік жайттарды баяндау емес, сонымен қатар өз пікірін білдіру және дәлелдеу. Себебі сыныптастар міндетті түрде нақтылап сұрайды.
Ойын арқылы оқыту
«Сиқырлы сандық»
Сандықшаға әртүрлі тақырып бойынша сұрақтар салынады (алдыңғы өткен және оқушыларға таныс тақырыптар). Әр оқушы кезекпен сұрақ алып, жауап береді. Жауапқа қарай 1–5 аралығында балл беріледі. Соңында мұғалім ұпайларды есептеп, 1–3 орындарды анықтайды.
Артықшылығы: оқушының жеке білімін бағалау мүмкіндігі артады, ал басқа оқушылар тыңдау арқылы есте сақтайды.
«Тауып көр» (Угадай)
Жүргізуші таңдалып, терминнің анықтамасын оқиды. Қалғандары терминді табуы тиіс. Дұрыс жауап берген оқушыға жетон беріледі немесе ұпайы жазылады.
Оқытушы ойын: «Баяндамашы»
Мұғалім оқушыларға мәтінді оқуды ұсынады. Содан кейін мазмұнын сурет, белгі, схема түрінде жеткізуді тапсырады. Бұл «шпаргалка» оң жақтағы көршісіне беріледі. Енді әркім көршісінің сызбаларын пайдаланып, мәтін бойынша баяндама жасайды.
Жеңімпаз — баяндаманы толық құрып, жақсы қорғаған және ең көрнекі құрал ұсынған оқушы.
Бақылау жұмыстары: тест түрлері
Білімді жүйелі тексеру үшін тест тапсырмалары әртүрлі форматта құрастырылады. Төменде оқу процесінде жиі қолданылатын түрлері берілген:
Толықтыру тесті: мәтінде, сызбада, формула жазылымында бос орын қалдырылып, жетіспейтін сөз/таңба енгізіледі.
Еске түсіру тесті: сұраққа жауап белгілі бір факт, ереже, заңның мәні түрінде беріледі.
Альтернативті жауап тесті: тұжырымның дұрыстығын белгілеу (дұрыс/бұрыс, иә/жоқ, +/−).
Таңдамалы тест: бірнеше жауаптың ішінен бір дұрыс жауап таңдалады (кемінде 3 нұсқа).
Сәйкестендіру тесті: екі бағандағы өзара байланысты деректерді мағынасына қарай жұптау.
Реттілік тесті: берілген деректерді жалғыз дұрыс тәртіппен орналастыру (заң, ереже, қағидаға сай).
Комбинацияланған тест: әртүрлі тест түрлерін біріктіреді; мәтін, кесте, формула, график, сызба, схема түрінде берілуі мүмкін және вариативтілігі жоғары.