ТМБҚ айналымдылығының коэффициенті
Іскерлік белсенділік: мәні және қаржылық логикасы
Кәсіпорынның іскерлік белсенділігі қаржылық тұрғыдан ең алдымен қаражат айналымының жылдамдығымен көрінеді. Бұл көрсеткіштер компанияның өз ресурстарын қаншалықты тиімді пайдаланып отырғанын бағалауға мүмкіндік береді: активтерге «байланған» қаражат нақты ақшаға тезірек айналған сайын, кәсіпорынның қаржылық жағдайы нығаяды.
Активтердің әр түрі ақшаға әртүрлі жылдамдықпен айналады. Сондықтан айналым ұзақтығы сыртқы және ішкі факторлардың жиынтық әсерімен анықталады: қызмет саласы (өндірістік, жабдықтау-өткізу, делдалдық және т.б.), салалық ерекшелік (мысалы, машина жасау мен май өндіру кәсіпорындарында айналымдылық табиғи түрде әртүрлі), сондай-ақ кәсіпорынның ауқымы. Көп жағдайда шағын кәсіпорындарда айналымдылық ірі компанияларға қарағанда жоғары болуы мүмкін.
Маңызды қағида: өзге жағдайлар тең болғанда, айналым жылдамдығының артуы кәсіпорын әлеуетінің және басқару тиімділігінің жоғарылағанын білдіреді.
Талдауда жиі қолданылатын коэффициенттер
Іскерлік белсенділік коэффициенттері компанияның активтерін басқару сапасын өлшейді. Қаржылық талдауда төмендегі көрсеткіштер жиі қолданылады:
Қорлар (ТМБҚ)
- ТМБҚ айналымдылық коэффициенті
- ТМБҚ айналымының орташа ұзақтығы (сақтау мерзімі)
Дебиторлық берешек
- Дебиторлық берешек айналымдылық коэффициенті
- Инкассацияның орташа кезеңі (күнмен)
Циклдер
- Операциялық кезеңнің ұзақтығы
- Қаржылық кезеңнің (cash cycle) ұзақтығы
Активтер
- Ағымдық активтер айналымдылығы және орташа ұзақтығы
- Тіркелген активтер (негізгі құралдар) айналымдылығы
- Барлық активтердің айналымдылық коэффициенті
ТМБҚ айналымдылығы: формула және түсіндірме
Тауарлы-материалдық босалқы қорлардың (ТМБҚ) айналымдылық коэффициенті кейде ТМБҚ-ды пайдалану коэффициенті деп аталады. Ол сатылған өнімнің өзіндік құнының ТМБҚ-дың орташа құнына қатынасы ретінде есептеледі.
Негізгі формула
ТМБҚ айналымдылық коэффициенті = Сатылған өнімнің өзіндік құны / ТМБҚ орташа шамасы
Балама тәсіл (тәжірибеде кездеседі)
ТМБҚ айналымдылық коэффициенті = Сатулар көлемі / Жыл соңындағы қорлар
Теңгерімде қорлар әдетте өзіндік құнмен көрсетілетіндіктен, бөлінгіш ретінде сатылған өнімнің өзіндік құнын қолдану жиі орынды: бұл жағдайда есептік көрсеткіш «артық» бағаланбайды. Сонымен қатар, сатулар жыл бойы үздіксіз жүретіндіктен, қорлардың орташа мәнін (әдетте жыл басы мен жыл соңының орташа шамасы) пайдалану дұрыс.
Орташа сақтау мерзімі (айналым ұзақтығы)
ТМБҚ айналымының орташа ұзақтығы — ТМБҚ айналымдылық коэффициентіне кері шама.
ТМБҚ айналымының орта кезеңі (күн) = 360 / ТМБҚ айналымдылық коэффициенті
Қорлар айналымдылығы өндірістік циклдің ұзақтығына, өнімнің сипатына және маусымдық тәуелділікке байланысты. Дегенмен, ол тек салалық айырмашылықтармен шектелмейді — басқару сапасы да шешуші рөл атқарады. Сондықтан бірнеше жылдағы динамиканы талдау маңызды. Салыстырмалы талдау жүргізгенде қорларды бағалау әдісінің (мысалы, FIFO) әсерін де ескерген жөн.
«Қазақтелеком» АҚ бойынша байқаулар
- ТМБҚ көлемі 912 417 теңгеге (55,5%) өсті.
- Бұл өсім өзіндік құн динамикасымен салыстырғанда ТМБҚ басқару сапасының әлсіреуін көрсетуі мүмкін.
- ТМБҚ айналымының орташа ұзақтығы 2007 жылы 35 күнге дейін ұзарды; ең жоғары деңгейі 2008 жылы 33 күн ретінде белгіленген (деректер логикасын нақтылауды қажет етеді).
- Жалпы алғанда, зерттелген кезеңде көрсеткіштер қатты құбылмаған.
Дебиторлық берешек: айналымдылық және несие саясаты
Дебиторлық берешектің айналымдылық коэффициенті есепті кезеңде дебиторлық берешек орта есеппен қанша рет ақша қаражатына айналғанын көрсетеді. Теориялық тұрғыдан ол несиеге сатулар көлемінің дебиторлық берешектің орташа сомасына қатынасы ретінде қарастырылады. Алайда, тәжірибеде несиеге сатулар жөніндегі нақты ақпарат жиі болмағандықтан, көп жағдайда сатулардың жиынтық көлемі (қолма-қол және несиеге) қолданылады.
Есептеу логикасы
Дебиторлық берешек айналымдылық коэффициенті = Сатулар көлемі / Дебиторлық берешектің орташа мөлшері
Дебиторлық берешек айналымының орташа ұзақтығы компанияның клиенттерге ұсынатын төлем мерзімдерімен тікелей байланысты. Егер инкассация мерзімі келісілген несие мерзімінен асып кетсе, дебиторлық берешектің жас құрылымын (aging) қарап, кешіктірудің жүйелік не жекелеген ірі шоттармен байланысты екенін анықтау қажет.
«Қазақтелеком» АҚ бойынша динамика
- Инкассация мерзімі 2006 жылы 59 күн, 2007 жылы 51 күн болды.
- 2008 жылы 60 күнге дейін қайта ұзару байқалды.
- Төлем мерзімін шамамен 1 ай 21 күнге ұзарту сатып алушыларға тұтынушылық несие ұсыну арқылы сұранысты ынталандыруға бағытталған маркетингтік тәсіл ретінде сипатталады.
Кредиторлық берешекпен салыстыру
Дебиторлық берешек көрсеткіштерін кредиторлық берешек айналымдылығымен салыстыру пайдалы: бұл кәсіпорынның өз клиенттеріне ұсынатын шарттары мен жеткізушілерден алатын қаржыландыру шарттарының «теңгерімін» түсінуге көмектеседі.
«Қазақтелеком» АҚ бойынша кредиторлық берешекті басқару сапасының жақсарғаны айтылады: бір кезеңде төлем уақыты 150 күннен 113 күнге қысқарған. Сонымен бірге мәтінде макроэкономикалық деңгейде төленбеген төлемдер дағдарысы туралы тұжырым бар.
Операциялық және қаржылық кезеңдер
Операциялық кезең
Операциялық кезең кәсіпорынның өнімді өндіру, өткізу және төлемді алу үшін орта есеппен қанша күн қажет екенін көрсетеді. Әдетте ол: ТМБҚ айналымының орташа ұзақтығы мен дебиторлық берешек айналымының орташа ұзақтығы сомасына тең.
Қаржылық кезең (cash conversion cycle)
Қаржылық кезең (қолма-қол ақша айналысы кезеңі) — ақша құралдары айналымнан «оқшауландырылған» уақыт. Практикада ол операциялық циклді кредиторлық берешек төлем мерзімі арқылы «қысқарту» идеясымен түсіндіріледі.
Іскерлік серіктестермен қатынаста қаржылық тиімділік пен іскерлік әдеп нормалары арасында теңгерім қажет: төлемдерді тым ұзарту қысқа мерзімде өтімділікті жақсартуы мүмкін, бірақ ұзақ мерзімде сенім мен жеткізу шарттарына әсер етеді.
Активтер айналымдылығы: ағымдық, тіркелген және жиынтық
Ағымдық активтер айналымдылығы
Ағымдық активтер айналымдылығы коэффициенті компанияның айналым құралдарын қаншалықты тиімді пайдаланып отырғанын көрсетеді және әдетте сатулар көлемінің ағымдық активтердің орташа құнына қатынасы ретінде анықталады. Оның орташа ұзақтығы — осы коэффициентке кері көрсеткіш.
Тіркелген активтер (негізгі құралдар) айналымдылығы
Тіркелген активтердің айналымдылық коэффициенті негізгі капиталды пайдалану тиімділігін сипаттайды. «Қазақтелеком» АҚ бойынша тіркелген активтер айналымдылығы 0,53-тен 0,75-ке дейін өсіп, 0,22 тармаққа (41,5%) ұлғайғаны көрсетіледі. Бұл мүлік құрылымында тіркелген активтер үлесінің азаюымен байланыстырылады.
Салыстыру үшін негізгі құралдардың бағалануы бірізді болуы тиіс: амортизацияны есептеу әдісі (бірқалыпты немесе жеделдетілген) коэффициент мәніне тікелей әсер етеді.
Барлық активтердің айналымдылығы
Жиынтық активтердің айналымдылық коэффициенті (ауысу коэффициенті) компаниядағы барлық активтердің сатуларды қалыптастырудағы тиімділігін көрсетеді. Мәтіндегі дерекке сәйкес, үш жылдық кезеңде бұл коэффициент айтарлықтай өзгермей, сатулар көлемінің 47%-ға өсуі нәтижесінде көрсеткіштердің жалпы өсімі туралы тұжырым жасалады.
Қаржылық жағдай бойынша қорытындылар (мәтін негізінде)
- Сату көлемі ойластырылған маркетингтік саясат әсерінен айтарлықтай өскені атап өтіледі (нарық үлесі мен түсім өсімі көрсетілген).
- Өзіндік құнның өсуі қызмет масштабының кеңеюімен және сұраныстың артуымен байланыстырылған.
- Теңгерім бойынша төлем қабілеттілік пен өтімділікке қатысты тұжырым жасалып, теңгерімнің өтімді еместігі туралы қорытынды беріледі.
- Таза табыс бойынша: 2006 жылы ғана таза пайда алынғаны, ал басқа жылдары зиян болғаны айтылады; бұған негізгі қызмет кірісі мен бағамдық айырма сияқты факторлардың әсері көрсетілген.
- Операциялық кезеңнің үш жыл бойы кредиторлар қаржысы есебінен қаржыландырылғаны мәтінде «теріс фактор емес» ретінде түсіндіріледі, бірақ серіктестік этикасы мен тиімділік арасындағы теңгерім қажеттігі ерекше атап өтіледі.
Жалпы алғанда, іскерлік белсенділік көрсеткіштері кәсіпорынның ресурстарын тиімді басқаруын ашып көрсетеді: қорларды оңтайландыру, дебиторлық берешекті бақылау және жеткізушілермен есеп айырысу тәртібін үйлестіру компанияның өтімділігіне, табыстылығына және тәуекел деңгейіне тікелей ықпал етеді.