Қимыл есімі
Қимыл есімі туралы
Ы. Маманов қимыл есімі жайында арнайы пікір білдірген. Тіл білімінде іс-әрекеттің атауы ретінде қолданылатын сөздер әр кезеңде қимыл есімі, қимыл атауы, -у тұлғалы қимыл есімі, тұйық рай, тұйық етістік сияқты терминдермен аталып келді. Соңғы уақытта қимыл есімі атауы тұрақты қолданысқа еніп келеді.
Қимыл есімі дегенде, әдетте, негізге -у тұлғасы алынады. Бұл — қазіргі қазақ тілі нормасына сай әрі жиі қолданылатын форма. Түркі тілдерін салыстыра қарастырғанда, осы мәнді беретін көрсеткіштердің бірнеше тұлғалық түрлері бар екені байқалады. Мәселен, А. М. Щербактың монографиясында (1981) қимыл есімдердің 30–40 түрі бар екені айтылады.
Мұнда қимыл есім формаларының зерттелу тарихына немесе тілдік табиғатына тереңдемей, Ы. Мамановтың қимыл есімі туралы тұжырымдарын жинақтап берумен шектелеміз.
Ы. Маманов көрсеткен негізгі тұлғалық көрсеткіштер
Тұйық етістік (-у)
Ғалым -у тұлғалы тұйық етістікті әрбір жеке қимылды білдіретін етістік сөздің атауышы деп қарастырады.
-ғы тұлғалы қимыл есімі
Қимылды атау қызметін атқаратын тұлғалардың бірі ретінде көрсетіледі.
(-с) тұлғалы қимыл есімі
Қимыл есімін жасауда қатысатын тағы бір көрсеткіш ретінде аталады.
Есімдерше түрленуі және омонимденуі
Ы. Маманов тұйық етістіктің есімдерше түрленуіне тоқталады: ол септеледі, тәуелденеді, сондай-ақ тәуелді түрінде көптік жалғауын да қабылдай алады. Осы қасиеттерінің нәтижесінде тұйық етістік тұлғасы кей жағдайда омонимдік қатарға өтіп, зат есімге айналатынын көрсетеді.
Зат есімге айналған тұйық етістіктердің мағыналық топтары
Ғалым зат есімге айналған тұйық етістік тұлғалы сөздерді сөздік мағынасына қарай бірнеше топқа бөледі:
- Үй бұйымдары атаулары
- Құрал-сайман атаулары
- Мекен-жай атаулары
- Дерексіз ұғым білдіретін зат есімдер
- Грамматикалық терминдер білдіретін зат есімдер
Омоним болған тұлғаларды ажырату белгілері
1) Контекст арқылы
Бір сөздің қимыл есім мәнінде ме, әлде заттық мағынада ма тұрғанын сөйлем ішіндегі контекст айқындайды.
2) Болымсыздық -ма/-ме жалғануы
Зат есімге айналған омоним түріне етістіктің болымсыздық формасын тудыратын -ма/-ме қосымшасы жалғанбайды; бұл қосымша қимыл есім мәніндегі түріне ғана жалғанады.
Мысал: «көсеу»
«Көсеу ұзын болса, қол күймейді».
«Күні бойы отты көсеумен болды».
Осы мысалда -ма/-ме тұлғасы қимыл есім мәніндегі қолданысқа ғана жалғанатыны көрсетіледі.
Сөзжасам мүмкіндігі
Ы. Маманов тұйық етістік тұлғасынан -лық/-лік, -шы/-ші, -лы/-лі жұрнақтары арқылы туынды түбір сөздер жасалатынын да атап өтеді.
Қорытынды
Жалпы алғанда, Ы. Мамановтың қимыл есімге берген сипаттамасы қазақ тілі грамматикасы үшін елеулі үлес болып саналады: ол қимыл есімнің негізгі тұлғалық көрсеткіштерін көрсетіп, тұйық етістіктің есімдерше түрленуін, омонимденуін және сөзжасамдық мүмкіндігін жүйелі түрде түсіндіреді.