Конституциялық - құқықтық нормалар ұғымы, олардың түрлері мен ерекшеліктері
Конституция және халықаралық құқық: ұлттық құқықта іске асуы
Қолданыстағы ұлттық заңнама мемлекеттік биліктің санкциясына негізделмесе, халықаралық құқық нормалары егеменді мемлекеттің аумағында толық көлемде күшіне ене бермейді. Сондықтан халықаралық шарттарды Конституцияға сүйенген ұлттық заңнамалық тетіктермен қамтамасыз ету қажеттігі туындайды.
Бұл контексте «қамтамасыз ету» ұғымы халықаралық-құқықтық қызмет барысында шарттарды дайындау, жасау, орындау және бақылау үшін белгіленген нормативтік талаптардың жиынтығын білдіреді.
Негізгі түйін
Конституция мемлекет өмірінің барлық қырын реттейтін негізгі заң ретінде халықаралық-құқықтық нормалардың мемлекет ішінде орындалу тәртібін айқындайтын басты құқықтық «кілт» болып саналады. Оның ерекше рөлі Конституцияның мемлекеттік қызметтің негіздерін белгілеп қана қоймай, халықаралық құқық нормалары мен қағидаттарына сәйкестігін қамтамасыз етуімен көрінеді.
Яғни Конституция тек халықаралық шарттарға қатысты мемлекеттің ниетін білдіріп қоймайды: олардың орындалуына нақты нұсқаулар мен кепілдіктер береді, сондай-ақ халықаралық нормалардың ұлттық құқық жүйесіне ену тәртібін және оның заңдық шектерін айқындайды.
Мемлекеттер тәжірибесі: халықаралық шарттардың ұлттық құқықтағы орны
Осы белгі бойынша зерттеушілер мемлекеттердің тәжірибесін шартты түрде үш топқа бөледі:
1-топ
Халықаралық шарттар ұлттық құқықпен тең деңгейде қолданылатын мемлекеттер (мысалы, АҚШ, Франция, Швейцария).
2-топ
Халықаралық және ұлттық құқықтың аражігін қатаң ажырататын, сот практикасы да осы ұстанымды қолдайтын жүйелер (мысалы, Англия және Ұлыбритания басқаратын Достастық елдері).
3-топ
Жалпыға танылған халықаралық құқық нормалары мемлекеттік құқықтан жоғары тұратын мемлекеттер (мысалы, Германия Федеративтік Республикасы, Италия).
Мысал: Германия Федеративтік Республикасы
ГФР Конституциясында халықаралық құқықтың жалпы нормалары федерация құқығының құрамдас бөлігі екені, олардың заңдардан басымдығы бар екені және федералдық аумақ тұрғындары үшін құқықтар мен міндеттерді тікелей туындататыны бекітілген.
Қазақстанның кеңестік кезеңдегі мәртебесі және тәуелсіздікке өту
Кеңестік дәуірде Қазақстан халықаралық қатынастардың дербес субъектісі болған жоқ. Республикада Сыртқы істер министрлігі болғанымен, халықаралық-құқықтық дербестік шектеулі болды. Дегенмен, КСРО-ның 1977 жылғы Конституциясының 80-бабы және ҚазКСР-дың 1978 жылғы Конституциясының 71-бабы ҚазКСР-ға шет мемлекеттермен қатынасқа түсуге, келісімдер жасауға, дипломатиялық және консулдық өкілдіктермен алмасуға, халықаралық ұйымдардың қызметіне қатысуға құқық берген.
Іс жүзінде БҰҰ-ға мүшелік және халықаралық аренада дербес шығу құқығы 1944 жылғы 1 ақпаннан бастап негізінен Белорусь және Украина КСР-ына ғана тиесілі болды. Қазақстан федеративтік мемлекет ішіндегі республика мәртебесінде қалып, толыққанды халықаралық құқық субъектісі ретінде танылмады.
Неге дербестік шектелді?
- Одақтас республикалардың сыртқы саяси қызметі КСРО-ның ішкі мақсаттары, міндеттері және қағидаттарымен айқын шектелді.
- КСРО-ның барлық мүшелерінің халықаралық ұйымдарға кеңінен қатысуы геосаяси тепе-теңдікке ықпал етуі мүмкін деген қауіп те фактор болды.
- Халықаралық міндеттемелердің негізгі ауыртпалығын одақтық мемлекет өз мойнына алып, республикалар деңгейіне түсірмеді.
1990-жылдары тәуелсіздік алған посткеңестік республикалар, соның ішінде Қазақстан үшін, постколониялық елдердегі сияқты «әділетсіз шарттарды» жаппай денонсациялау міндетті тарихи қажеттілікке айналмады. Қазақстанның даму стратегиясы (соның ішінде «Қазақстан — 2030» бағдарында көрініс тапқан міндеттер) отарлықтан кейінгі мемлекеттердің тәжірибесінен едәуір ерекшеленді және ірі державаның ыдырауынан кейінгі саяси-экономикалық ахуалға бейімделді.
Егемендік туралы Декларация және халықаралық-құқықтық бағдар
1990 жылғы 25 қазандағы ҚазКСР-дың мемлекеттік егемендігі туралы Декларацияның 14-тармағында республика халықаралық құқықтың дербес субъектісі ретінде, өз мүддесі шеңберінде сыртқы саясатты айқындауға, дипломатиялық және консулдық өкілдіктермен алмасуға, халықаралық ұйымдардың, соның ішінде БҰҰ және оның мамандандырылған мекемелерінің қызметіне қатысуға құқылы екені жарияланды.
Декларацияда негізінен экономикалық егемендік баса көрсетілді: республика еркіндік пен теңдік қағидаттарын ұстана отырып, тиімді шарттар негізінде сыртқы экономикалық қызмет мәселелерін дербес шешуге бағдар алды. Бұл — халықаралық шарттарды жасау кезінде теңқұқылық және еркіндік сияқты қағидаттарды ұстану ниетінің бекітілуі.
Декларация біржақты заңдық акт ретінде халықаралық қатынастарда белгілі бір міндеттемелік сипат туғызды: Қазақстан 1992 жылғы 2 наурызда БҰҰ-ға мүше болғанға дейін-ақ, негізгі халықаралық-құқықтық құжаттарды (мысалы, 1961 жылғы дипломатиялық қатынастар туралы және 1963 жылғы консулдық қатынастар туралы Вена конвенциялары) кейіннен тану және ратификациялау бағытын ұстанатынын мәлімдеді.
Жалпы қағида
Қазақстан егемендігін алған сәттен бастап халықаралық міндеттемелерді, олардың қайнар көзіне қарамастан, сақтау қажет екенін бекітетін жалпыға бірдей халықаралық әдет-ғұрыптық нормаға сәйкес әрекет етті.
1978 жылғы Конституцияға өзгерістер: халықаралық қатысуға құқықтық жол
Тәуелсіз Қазақстанның 1993 жылғы алғашқы Конституциясы қабылданғанға дейін, 1978 жылғы ҚазКСР Конституциясы көптеген өзгерістермен қолданылды. 1991 жылғы 21 тамыз және 20 қарашадағы түзетулер республикаға халықаралық құқықтың легитимді қатысушысы болуға мүмкіндік беретін нормаларды күшейтті.
- 71-бап: шет мемлекеттермен қатынасқа түсу, шарттар жасасу, дипломатиялық және консулдық өкілдіктермен алмасу, халықаралық ұйымдарға қатысу құқығы.
- 97-баптың 21-тармағы: халықаралық шарттарды ратификациялау және денонсациялау бойынша Жоғарғы Кеңестің айрықша құзыреті.
Алайда егемендік шектеулі болып қала берді: ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңдар мен қаулылар КСРО заңдарына қайшы келе алмайтын.
1991 жылғы Тәуелсіздік туралы Конституциялық заң
1991 жылғы 16 желтоқсанда қабылданған «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заңда Қазақстан тәуелсіз, демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде жарияланды. Бұл тұжырым кей тұста декларативті көрінгенімен, құжат нақты тәуелсіздік институттарын қалыптастыратын нормаларды бекітті.
Заңда мемлекет аумағында қолданылатын нормативтік құқықтық актілер ретінде Конституция мен Қазақстан заңдары, сондай-ақ Қазақстан таныған халықаралық құқық нормалары көрсетілді. Дегенмен, халықаралық құқықтың ұлттық құқықтан басымдығы тікелей бекітілмеді: иерархияда алдымен Конституция, кейін ұлттық заңдар, содан соң халықаралық нормалар аталды.
Сонымен бірге заң Қазақстанды дипломатиялық және консулдық өкілдіктермен алмаса алатын, халықаралық ұйымдарға мүше бола алатын халықаралық құқық субъектісі ретінде сипаттады. Адам құқықтары бойынша бірқатар ережелер 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясымен үйлесім тапты: азаматтардың басқаруға қатысуы, құқық теңдігі, ар-ождан және діни сенім бостандығы сияқты қағидаттар көрініс алды.
1993 және 1995 жылдардағы Конституциялар: сабақтастық және айырмашылық
1993 жылғы Конституцияның мәні
1993 жылғы Конституция тәуелсіздікті құқықтық тұрғыдан бекітуде маңызды кезең болды: ел егемендігі алғаш рет Негізгі заң деңгейінде орнықты. Пreamбулада Қазақстанның әлемдік қауымдастықтың бір бөлігі екені, демократиялық қоғам мен құқықтық мемлекет құру міндеті және адамның құқықтары мен бостандықтарының басымдығы өзара үйлесімде берілді.
Конституцияның жоғары заң күші және нормаларының тікелей қолданылуы бекітілді (кейін бұл қағида 1995 жылғы Конституцияда да нақтыланды). Сонымен қатар, 1993 жылғы Конституцияда адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға басымдық беріліп, арнайы бөлім толықтай азаматқа арналды.
Ерекше белгі: 1993 жылғы Конституция ұлттық заңнамадан басым деп танылған адам және азамат құқықтары жөніндегі халықаралық құқықтық актілердің басымдығын көрсетті. Парламенттік басқару үлгісі жарияланып, халықаралық шарттарды ратификациялау және денонсациялау өкілеттігі Жоғарғы Кеңеске берілді. Конституциялық бақылау функциясы Конституциялық Сотқа жүктеліп, оның халықаралық шарттар мен міндеттемелердің Конституцияға сәйкестігін қарау құзыреті болды.
1995 жылғы Конституцияның тәсілі
1995 жылғы Конституция және оны дамытуға арналған заңнама халықаралық шарттар мен халықаралық құқық нормаларының ұлттық құқықтағы орнына қатысты көптеген ережені қамтыды. Бұл құжатты әзірлеу кезінде шетелдік тәжірибе ескеріліп, қазақстандық мамандармен қатар ресейлік және өзге де шетелдік сарапшылар тартылды.
Конституция ұлттық және халықаралық құқықтық жүйелерді жалғайтын негізгі трансформатор ретінде көрінеді. 4-баптың 2-тармағына сәйкес, Конституция жоғары заң күшіне ие және тікелей қолданылады; ал ратификацияланған халықаралық шарттар заңнамалық актілер иерархиясында Конституциядан кейін орналасады.
4-баптың 3-тармағында: Республика ратификациялаған халықаралық шарттардың республика заңдарынан басымдығы болады және заң шығару қажет етілетін жағдайлардан басқа реттерде олар тікелей қолданылады деген ереже бекітілді.
Халықаралық шарттың міндеттілігі және оны қабылдау нысандары
1969 жылғы халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясына сәйкес, мемлекеттің шарттың міндеттілігіне келісім беру нысандары ретінде ратификациялау, қабылдау, бекіту және қосылу көрсетіледі. Шарттар мемлекет атынан немесе жекелеген мемлекеттік органдар атынан жасалғанымен, бәрібір мемлекет еркімен санкцияланғандықтан, орындалуға міндетті.
Сонымен бірге халықаралық шарттардың өз ішінде де оларды жасайтын органдар деңгейіне байланысты белгілі бір иерархиясы болады.
Қазақстанда халықаралық шарттарды жасау: деңгейлер және түрлер
Қазақстан Республикасы Президентінің халықаралық шарттарды жасау, орындау және денонсациялау тәртібі туралы заң күші бар Жарлығына сәйкес, шет мемлекеттермен халықаралық шарттар мына деңгейлерде жасалады:
Мемлекетаралық
Қазақстан Республикасының атынан жасалатын шарттар.
Үкіметаралық
Қазақстан Республикасы Үкіметінің атынан жасалатын шарттар.
Ведомствоаралық
Министрліктер мен өзге де орталық атқарушы органдардың, сондай-ақ Президентке тікелей есеп беретін мемлекеттік органдардың атынан жасалатын шарттар.
Халықаралық ұйымдармен жасалатын шарттар да осы деңгейлердің бірінде (мемлекет, үкімет, уәкілетті орган атынан) рәсімделуі мүмкін.
Іске асыру және бақылау: 1996 жылғы Ереже
Егер халықаралық шарттардың түрлері, оларды жасау, орындау және күшін жою тәртібі 1995 жылғы 12 желтоқсандағы заң күші бар Жарлықпен реттелсе, 1996 жылғы 9 сәуірдегі №2940 Жарлықпен (кейін 2004 жылы өзгерістер енгізілген) халықаралық шарттарды, жоғары және үкіметаралық деңгейдегі кездесулер мен келіссөздер барысында қол жеткізілген уағдаластықтарды, сондай-ақ Қазақстан мүшесі болып табылатын халықаралық ұйымдардың шешімдерін орындау мәселелері жөніндегі Ереже бекітілді.
Ереженің мақсаты
Құжат Қазақстанның сыртқы саяси бағытының бірлігін қамтамасыз ету, халықаралық шарттар мен уағдаластықтардың орындалуын бақылауды күшейту және орындаудың біртұтас тәртібін орнықтыру үшін қабылданды.
«Уағдаластықтар» деп не түсініледі?
Ережеде жоғары және үкіметаралық деңгейдегі кездесулер мен келіссөздер барысында қол жеткізілген уағдаластықтар халықаралық-құқықтық сипаты жоқ құжаттарда бекітілуі мүмкін міндеттемелер мен өзара түсіністіктер ретінде түсіндірілді. Оларға, атап айтқанда, бірлескен мәлімдемелер, декларациялар, коммюникелер, ведомствоаралық бірлескен құжаттар, хаттамалар, меморандумдар, ноталар, хаттар, тапсырмалар және жоғары лауазымды тұлғалардың ресми жолдаулары кіреді.
2004 жылғы толықтыру
2004 жылғы 7 сәуірдегі өзгеріске сәйкес, «Қазақстан Республикасы мүшесі болып табылатын халықаралық ұйымдардың шешімі» ұғымы ұйымның құрылтай құжаттарында көзделген тәртіппен қабылданған шешім ретінде нақтыланды.
Үкіметтің есептілігі
Қазақстан Республикасының Үкіметі қажет болған жағдайда, бірақ кемінде жарты жылда бір рет жоғары деңгейде қол қойылған мемлекетаралық шарттарды жүзеге асыру барысы туралы жинақталған ақпаратты дайындап, оларды одан әрі орындау жөнінде Қазақстан Республикасының Президентіне ұсыныстар енгізеді.
Берілген мәтін үзіндісі осы тұста аяқталады; бақылаудан алып тастау немесе іс-шаралар жөніндегі келесі бөліктер бастапқы деректе толық көрсетілмеген.