Бұл болаттар көбінесе химиялық құрамына қарай қолданылады, өйткені олар термиялық әдіспен өңделеді
Сапалы конструкциялық болаттар: құрамы, белгіленуі және қолданылуы
Бұл болаттар көбіне химиялық құрамына қарай таңдалады, өйткені олар термиялық өңдеуден өтеді. Әдетте мартен және электр пештерінде қорытылады да, марганец мөлшеріне байланысты екі топқа бөлінеді.
Екі негізгі топ
1-топ
Құрамындағы марганец мөлшері қалыпты (әдеттегідей) болаттар.
2-топ
Құрамындағы марганец мөлшері жоғары болаттар. Әрқайсысында шамамен 0,7–1,0% Mn болады.
Болат маркасын оқу ережесі
Марка басындағы екі сан — көміртегінің орташа мөлшерін пайыздың жүзден бір бөлігімен көрсетеді (мысалы, 45 → шамамен 0,45% C).
Марка соңындағы «Г» әрпі — болат құрамында марганецтің мөлшері орташа деңгейден жоғары екенін білдіреді.
Марка мысалдары
1-топ маркалары
08кп, 08, 10, 15, 20, 25, 30, 40, 45, 50, 55, 60 (мысалы: «болат 10», «болат 45»).
2-топ маркалары
15Г, 20Г, 25Г, 30Г6, 35Г, 40Г, 45Г, 50Г, 60Г (Mn ≈ 0,7–1,0%).
Автоматты (өңделгіштігі жоғары) көміртекті болаттар
Көміртекті болаттардың ішінде А12, А20, А30, А40Г маркалары «автоматты» деп аталады. Бұл болаттар машина жасаудың автоматты цехтарында бұрандалар, болттар, гайкалар және басқа да ұсақ бөлшектерді дайындауға қолданылады.
Өңделуін жақсарту тәсілдері
- Фосфор мөлшерін 0,08–0,5% аралығына дейін арттыру.
- Күкірт мөлшерін 0,08–0,3% аралығына дейін арттыру.
- Күкіртке химиялық жағынан ұқсас селен мен теллур қосу.
- Шамалы қорғасын (0,1–0,2%) қосу өңделгіштікті күшейтеді.
Мысал: А40Г маркалы болаттың құрамы
| Элемент | Мөлшері |
|---|---|
| Көміртегі (C) | 0,37–0,45% |
| Марганец (Mn) | 1,20–1,55% |
| Кремний (Si) | 0,15–0,35% |
| Күкірт (S) | 0,18–0,30% |
| Фосфор (P) | 0,5%-дан жоғары |
Сапалы болаттардың артықшылықтары және қолданылу аясы
Жай сапалы болаттармен салыстырғанда, сапалы конструкциялық болаттардың біртектілігі жоғары, ал күкірт пен фосфор мөлшері төмен болады.
Аз көміртекті болаттар (болат 25-ке дейін) жақсы пісіріледі және суық штамптаумен оңай өңделеді. Мұндай болаттардан жоғары беріктікті талап етпейтін бөлшектер жасалады.
Қайнаған болаттар (мысалы, 08КП) пластикалығы жоғары болғандықтан, оларды беттік болат ретінде прокаттап, суық штамптау арқылы машиналардың қаңылтыр бөлшектерін дайындауда қолданады.
Орташа көміртекті болаттардан (болат 30–60) машиналардың жауапты бөлшектері жасалады.
60Г, 65Г маркалы болаттардан серіппелер мен рессорлар сияқты жоғары серпімділік талап етілетін бөлшектер дайындалады.