Сунь Ятсен туралы қазақша реферат (1866 ж 12 қараша - 1925ж 12 наурыз) - қытайлық революционер, Гоминьдан партиясының негізін қалаушы, құрметті қоғам қайраткері
Өмірбаяны және саяси жолы
Сунь Ятсен (1866 ж. 12 қараша – 1925 ж. 12 наурыз) — қытайлық революционер, Гоминьдан партиясының негізін қалаушы және көрнекті қоғам қайраткері. Ол 1866 жылы Сяньшань уезінің Цуйхэн ауылында дүниеге келді. Сунь Вэнь және Сунь Чжуньшань («Орталық тау») деген есімдері де кең тараған.
Білімі
- Алғашқы білімін жергілікті мектепте алды.
- Кейін Гавай аралдарына оқуға аттанып, Гонолулуда медициналық білім алды.
- 1892 жылы Гонконгтағы медициналық институтты тәмамдады.
Саяси белсенділікке бет бұру
1883 жылы Қытайға оралғаннан кейін қоғамдық-саяси күреске араласа бастады. 1894 жылы маньчжур билігіне қарсы бағытталған «Қытайдың қайта туу одағын» құрып, революциялық ұйымның негізін қалады.
Көтерілістерді ұйымдастырудағы сәтсіз әрекеттерден кейін шетелге эмиграцияға кетіп, Еуропа мен Солтүстік Америкада, сондай-ақ Жапонияда болып, революциялық қозғалысқа қаржы мен қолдау жинады.
Революция және билік үшін күрес
1905: Токиода Тунмэнхой (Қытай революциялық одағы) ұйымын құрды.
1911 қазан: Көтерілістің жеңісінен кейін Қытайға оралып, президент болып сайланды.
1912: Гоминьдан партиясының негізі қаланды.
1913: Екінші революцияны бастады, бірақ жеңіліске ұшырап, Жапонияға кетуге мәжбүр болды.
1911 жылғы оқиғалардан кейін Сунь Ятсен президенттік қызметті император әскерінің қолбасшысы Юань Шикайға беруге мәжбүр болды. Кейінірек, 1922 жылы Сунь Ятсен мен Чэнь Цзюнмин арасында қақтығыс орын алды. 1923 жылы ол Кантон үкіметін құрып, Қытайды біріктіру және жапон экспансиясына қарсы тұру мақсатында коммунистермен ынтымақтастыққа барды.
1925: Пекинде бауыр обырынан қайтыс болды. Нанкинде жерленді.
Саяси идеялары
Сунь Ятсен әлемдік саяси ойға елеулі үлес қосты. Ол мемлекетті жаңғыртуға бағытталған «Үш халықтық принципті» және «Бес билік конституциясы» тұжырымдамасын ұсынды.
Үш халықтық принцип
- Ұлтшылдық — ұлттық тұтастық пен тәуелсіздікке басымдық беру.
- Халық билігі — басқаруда халықтың рөлін күшейту.
- Халық игілігі — әлеуметтік әділет пен әл-ауқат мәселелерін алға шығару.
Бес билік конституциясы
Оның идеясы бойынша мінсіз демократиялық мемлекет биліктің бес тармағы арқылы жүзеге асады:
- Заң шығарушы билік
- Сот билігі
- Атқарушы билік
- Емтихан (таңдаулы) билігі
- Бақылау билігі
Ұраны және қоғамдық бағасы
Сунь Ятсеннің негізгі ұрандарының бірі — «Жер шаруаларға берілсін». Оны тек ойшыл ғана емес, ірі қоғам қайраткері ретінде де жоғары бағалайды. Кей деректерде оны «Нақты саясат Конфуцийі» деп те атаған.
Кезеңнің реформалық қозғалыстары
Бұл кезеңде Қытай қоғамында радикалды көзқарастар күшейе түсті. Негізгі мақсат — Қытайды тәуелсіз ірі державаға айналдыру, ішкі және сыртқы саясатта шетел державаларына тәуелді болмау еді. Мұндай өзгерістерге, әсіресе, қытай ұлттық буржуазиясы мүдделі болды: олар мемлекеттің дамуына шетел қысымы кедергі келтіріп отырғанын айқын сезінді.
Кан Ювэйдің бастамалары
XIX ғасырдың соңында Кан Ювэйдің идеялары мен әрекеттері ерекше көзге түсті. Ол 1885 жылдан бастап императорға реформалар туралы баяндамалар жолдап, заңнаманы өзгертуге және буржуазиялық реформаларды жүзеге асыруға шақырды. Алайда ұзақ уақыт бойы оның ұсыныстары елеусіз қалды.
1897 жылғы меморандумында Кан Ювэй император реформаларды қабылдамаса, Қытайдың «екінші Вьетнамға немесе Бирмаға айналу» қаупі бар екенін ескертті.
«Жүз күндік реформалар»
1898 жылы сәуірде «Мемлекетті күзет кеңесі» ұйымы құрылып, сол жылдың жазында жоспарланған өзгерістерді іске асыру басталды. Ресми түрде реформалар 1898 жылғы 11 маусымда бастау алды және қысқа мерзім ішінде ауқымды жаңалықтарды қамтыды.
- Пекинде және басқа провинцияларда университеттер ашу, қалаларда мектептер желісін ұйымдастыру.
- Әскер қатарын қайта қарау, жаңа іскерлік емтихандар енгізу.
- Ағартушылыққа ықпал еткен баспа орындарының көбеюі.
- Провинциялық басқарушыларға теміржол, салық, көлік және ауыл шаруашылығын жаңғыртуға қатысты міндеттер жүктелуі.
Қарсыласу және реформалардың тоқтауы
Реформаларға консерваторлар қатты қарсы шықты. Кан Ювэй мен оның жақтастары дағдарысты еңсеру үшін Бэйян әскерінің генерал-инспекторы Юань Шикайға жүгінді. Алайда ол бұл бастаманы қолдамады. Осыны пайдаланған Цыси императорды үйқамаққа алып, реформаторларды қуғындауды күшейтті.
Тань Сытун ұсталып, өлім жазасына кесілді.
Бірқатар реформаторлар Жапония мен Англияның көмегімен қашып құтылды.
Реформалар тоқтап, елдегі саяси қайшылықтар одан әрі тереңдей түсті.
Қорытынды
Сунь Ятсеннің өмірі Қытайдың дәстүрлі империялық жүйеден республикалық мемлекетке бет бұрған күрделі кезеңімен тығыз байланысты. Ол саяси ұйымдар құрып, халықаралық қолдау іздеп, билік пен ықпал үшін күрес жүргізді. Оның «Үш халықтық принципі» мен «Бес билік конституциясы» — Қытайды жаңғыртуға арналған жүйелі саяси бағдар ретінде тарихта ерекше орын алды.