Бетховен теңдессіз дара
Бетховен — әлем мәдениетінің ең ірі құбылыстарының бірі. Философиялық тереңдігі, демократиялық бағыттылығы және жаңашылдыққа батыл баруы тұрғысынан алғанда, өткен ғасырлардағы Еуропа музыкалық өнерінде оған тең келер тұлға жоқ.
Революциялық дәуірдің ерлігі мен драматизмі, халықтардың ұлы оянуы Бетховен шығармашылығында айрықша айқын сақталған. Алдыңғы қатарлы қауымға арналған оның музыкасы феодалдық аристократия эстетикасына батыл қарсылық болды.
Дәуірдің рухы және қоғамдық ойдың ықпалы
Бетховеннің көзқарасы мен дүниетанымы XVIII–XIX ғасырлар тоғысындағы алдыңғы қатарлы ортада таралған революциялық қозғалыстар әсерімен қалыптасты. Германияда буржуазиялық-демократиялық Ағарту дәстүрі орнығып, әлеуметтік езгі мен деспотизмге қарсы наразылық философияның, әдебиеттің, поэзияның, театр мен музыканың бағытын айқындады.
Осы ұлттық қозғалыс өнерінде Бетховен шығармашылығы ең жинақталған әрі көркемдік тұрғыдан кемел көрініс ретінде танылды. Франциядағы Ұлы қоғамдық төңкеріс те композиторға зор ықпал етті.
Ерлік пен драматизм: күрес пен жеңіс эстетикасы
Бұл кемеңгер композитор титандық табиғаты мен дарын қуатына сай, өз дәуірінің дәл жүрегінде дүниеге келді. Сирек кездесетін шығармашылық күш пен эмоциялық өткірлік арқылы ол заманының қуатын, қайшылыққа толы драматизмін, халықтың қуанышы мен қайғысын асқақ дәріптеді.
Негізгі идеялық өзек
- Күрес пен жеңіс тақырыбын көркем бейнелеу
- Адам өмірінің демократиялық бастауын дәріптеу
- Еркіндікке ұмтылысты бейнелеу
Әлемдік мойындалуға әкелген туындылар
«Героикалық», Бесінші, Тоғызыншы симфониялар; «Кориолан», «Эгмонт», «Леонора» увертюралары; «Патетикалық соната», «Аппассионата» — осы шығармалар Бетховен есімін әлемдік құрмет биігіне көтерді.
Бетховен музыкасы әсерлілігімен, трагедиялық қуатымен және монументті ауқымымен ерекшеленеді. Оның әлемі таңғаларлық алуан түрлі: бір жағында — отты құштарлық пен батыл серпін, екінші жағында — нәзік лирикалық сыр мен терең ішкі толғаныс.
Философиялық тереңдік және «жаңа адамның» психологиясы
Бетховен өнеріндегі маңызды қырдың бірі — интеллектуалдық бастау тереңдігі мен күрделілігі. Феодалдық бұғаудан босаған жаңа адамның психологиясы мұнда тек қақтығыс-трагедиялық желі арқылы ғана емес, рухани өсу мен ой кеңістігі арқылы да ашылады.
Оның кейіпкері — тек күрескер емес, ойшыл; әрекетпен қатар ойлану да оған тән. Бетховенге дейін бірде-бір зайырлы композитор философиялық тереңдік пен ой ауқымы жағынан мұндай деңгейге көтеріле алған жоқ.
Композитордың музыкасында шынайы өмірді дәріптеу мен ғарыштық кеңістіктің айбындылығы қатар сезіледі. Өмір барлық қырынан көрінеді: жалындаған әуесқойлық та, үмітке толы армандаушылық та, театралды патетика да, тұрмыстық көріністер мен табиғат суреттері де.
Бірегей тұлға, көпқырлы стиль
Бетховен туралы оны бір жағынан классицистік дәуірді аяқтаған, екінші жағынан романтикалық ғасырға жол ашқан композитор деп айтады. Алайда ол — теңдессіз дара әрі көпқырлы құбылыс: оның бейнесін қандай да бір дайын стилистикалық категорияға толық сыйғызу қиын.
Ол бүкіл шығармашылық жолында өнерінің мәнерлік шекарасын үнемі кеңейтіп отырды: ізашарларын да, замандастарын да, тіпті өз ертеректегі табыстарын да артта қалдырып отырды. Бір жыл ішінде бір-біріне мүлде қарама-қарсы туындылар жазып, олардың ортақ белгілерін табу да кейде оңай емес.
Бетховендік стильді айқындайтын белгілер
Шындықты қуатты қамту
Өмірді шынайы әрі өткір түрде көркем іске асыруға ұмтылыс.
Ой мен сезім динамикасы
Бай, қозғалысты драматургия және ішкі логиканың қуаты.
Сұлулықты жаңаша түсіну
Сәндік пен шарттылықтан бас тартып, идеялық биіктікті алға шығару.
Интонациялық жаңалық
Кенет, жігерлі, дамылсыз қозғалысқа құрылған жаңа үн айшықтары.
Классицизммен сабақтастық және жаңарған тіл
Серовтың анықтамасы бойынша, Бетховен сұлулықты жоғары идеялық көрініс ретінде түсінді. Ол сәндік пен шартты-идиллиялықты қабылдамады; XVIII ғасыр музыкалық тіліне тән таңдаулы орнаментика, салмақты симметрия, ритмнің «сыпайы» саздылығы мен камералық мөлдірлік оның сөздік қорынан ығыса бастады.
Оның музыкасы мазмұндылыққа, қоюлыққа, драмалық қарама-қайшылыққа ұмтылды; тақырыптары бұрын болмаған ықшамдық пен қатаң қарапайымдылыққа ие болды. Сонымен қатар, Бетховен өткен мәдениет пен ойдың классицистік құрылымымен тығыз байланысты қалды.
Мирас пен ықпалдардың тоғысуы
Бетховен Германия мен Австрия өнерімен етене байланысты. Ең алдымен вендік классицизм дәстүрімен сабақтастық байқалады: ол Моцарт пен Гайдн салған жолдан бастады, сондықтан тарихта бұл мектептің соңғы өкілі ретінде жиі аталады.
Глюктің музыкалық драмасындағы ерлік-трагедиялық бейнелерді ол терең қабылдады. Сондай-ақ Гендель ораторияларындағы асқақ, ашық ерлік рухы аспаптық негізде оның сонаталары мен симфонияларында жаңа тыныс алды.
Германияның хорлық және органдық мектептері, протестанттық хоралдар, тұрмыстық неміс әндері, демократиялық зингшпиль және вендік көшелік серенадалар да оның шығармашылығында өзінше жаңғырады. Бахтың философиялық лирикасының ықпалы Бетховеннің ерте сонаталарынан бастап Тоғызыншы симфониясы мен соңғы квартеттеріне дейін айқын сезіледі.
Басқа елдердің, әсіресе Францияның өнері де көпқырлы данышпанның қалыптасуына өз үлесін қосты. Дегенмен Бетховен бұл бастауларды жаңа формаларға шебер бейімдеп, оларды өз контекстінде тануды оңайлата бермейді.
Классикалық ойлау: логика мен тұтастық
Бетховен шығармашылығында ойлаудың айқындығы мен орнықтылығы, форманың монументтілігі мен жүйелілігі, бүтін мен бөліктің арасындағы тепе-теңдік басым. Бұл — классицизмге тән белгілер, бірақ олар Глюк, Моцарт, Гайдн мәнерін қайталамайтын жаңа, тек бетховендік сапада көрінеді.
Эмоцияның еркін «сыр ағызуы» сияқты қабылданатын Бетховен музыкасы шын мәнінде табанды, өзара берік байланысқан логикалық іргетасқа құрылған. Оны классикалық ойлау құрылымымен байланыстыратын тағы бір маңызды ерекшелік — гармониялы дүниетаным.
Адам мен әлем үйлесімі: жеңістен туған гармония
Бетховендік сезім әлемінде тыныштық сәттері жетекші емес: сезімнің жоғары қызуы, энергияның таудай қуаты, қызулы қозғалыс пасторальдық идиллияны жиі ығыстырады. Бірақ соған қарамастан, қоршаған ортамен үйлесімде болу сезімі оның эстетикасының маңызды бөлігі болып қала береді.
Бұл үйлесім — титандық күрес пен ауыр сынақтарды жеңіп шыққан рухани күштің нәтижесі. Өмірді батырлықпен бекіту, жеңістің мақтанышы арқылы Бетховенде адам мен әлем арасындағы гармония сезімі туады. Оның өнері сенімге, қуатқа, өмір қуанышын сезінуге толы.
Қорытынды мән
Бетховен музыкалық классицизм дәуірін аяқтап, келесі ғасырға жол ашты. Оның музыкасы замандастары мен кейінгі ұрпақтарының көп еңбегінен биік тұрып қана қоймай, кейде кейінгі уақыттың ізденістерімен де үндесіп кетеді. Бүгінге дейін Бетховен өнері азаматтық ерлік сезімінің көркем символы ретінде қабылданады.