Қазақша рефераттар

Тартымдылығының арту факторлары

Туризм дамуына әсер ететін факторлар

Туризм — күрделі әлеуметтік-экономикалық сала. Сондықтан ол көптеген сыртқы және ішкі факторлардың ықпалына сезімтал. Бұл факторлардың әсер ету күші мен ұзақтығы әртүрлі болады. Сол себепті табысты туристік қызметті ұйымдастыру үшін оларды жүйелі түрде есепке алу маңызды.

Сыртқы (экзогенді) факторлар

Қоғамдық өмірдегі өзгерістер арқылы туризмге және туристік жүйе элементтеріне жанама әрі кең ауқымда әсер етеді.

Ішкі (эндогенді) факторлар

Туризм саласының ішіндегі инфрақұрылым, қызмет көрсету сапасы, кадрлар, маркетинг және басқару үрдістері арқылы тікелей ықпал етеді.

Сыртқы факторлар: негізгі топтар

Сыртқы факторлар туризм дамуына қоғамдық, экономикалық және табиғи ортадағы өзгерістер арқылы ықпал етеді. Маңызды топтар төмендегідей:

  • Табиғи-географиялық
    Теңіз, тау, орман, климат, флора мен фауна.
  • Мәдени-тарихи
    Ескерткіштер, мұра, дәстүр, тарихи орындар.
  • Экономикалық
    Табыс, инфляция, валюта бағамы, экономикалық цикл.
  • Әлеуметтік
    Бос уақыт, өмір деңгейі, білім, құндылықтар жүйесі.
  • Демографиялық
    Халық саны, жас құрылымы, урбанизация.
  • Саяси-құқықтық
    Тұрақтылық, шекара саясаты, реттеу және салық.
  • Технологиялық
    Көлік, цифрландыру, интернет, брондау жүйелері.
  • Экологиялық
    Қоршаған ортаның сапасы және орнықтылық.

Табиғи-географиялық және мәдени-тарихи факторлар

Табиғи-географиялық және мәдени-тарихи ресурстар туристің белгілі бір аймақты таңдауына тікелей әсер етеді. Ресурстардың байлығы, қолжетімділігі және пайдаланудың ыңғайлылығы туризмнің көлемі, қарқыны және бағытын айқындайды.

Табиғат құбылыстарының екіжақты әсері

Табиғи құбылыстар туристік белсенділікті арттыруы да, төмендетуі де мүмкін. Мысалы, 1999 жылғы Еуропадағы күн тұтылуы Румынияда айқын байқалып, алдын ала ойластырылған жарнамалық науқан нәтижесінде туристер саны 1998 жылмен салыстырғанда шамамен 200 мыңға артты.

Табиғи апаттардың теріс ықпалы

1997 жылғы маусым–шілде айларындағы Польша мен Чехиядағы су тасқыны туристік белсенділікті тежеді. 1999 жылы Түркияның солтүстігіндегі жер сілкінісі келушілер ағынын шамамен 2 млн адамға азайтып, туризмнен түсетін кірістердің кемуіне әкелді.

Жалпы алғанда, табиғи-географиялық және мәдени-тарихи факторлар ұзақ мерзімді, салыстырмалы түрде өзгермейтін құндылық ретінде туризмге кең мүмкіндіктер береді. Адам оларды өз қажеттілігіне сай бейімдеп, туристік мақсатта тиімді пайдалануға жағдай жасай алады.

Экономикалық факторлар

Экономикалық факторлардың ықпалы туризм мен экономиканың даму үрдістері арасындағы тығыз байланыспен түсіндіріледі. Ел экономикасы дамыған сайын тұрғындардың ұлттық табысы мен әл-ауқаты артып, туристік сапарларға сұраныс көбейеді.

Табыс және инфрақұрылым

Тұрғындар табысымен қатар, материалдық-техникалық база мен туристік инфрақұрылым да экономикалық ахуалға тәуелді.

Валюта бағамы

Айырбас бағамының ауытқуы күшті және әлсіз валюталы елдер арасындағы туристік ағым көлемін өзгерте алады.

Әлемдік циклға тәуелділік

Туризм әлемдік экономикалық циклдің фазасына сезімтал: өркендеу кезеңінде өседі, құлдырау кезінде қысқарады. Мысалы, ХХ ғасырдың 80-жылдарындағы экономикалық дағдарыс кезінде халықаралық сапарлар айтарлықтай азайды.

Әлеуметтік факторлар және сұраныстың өзгеруі

Әлеуметтік факторлар ішінде ең маңыздысы — халықтың бос уақытының артуы (жұмыс уақытының қысқаруы, жыл сайынғы демалыстың ұзаруы). Бұл үрдіс өмір деңгейінің өсуімен бірге жаңа әлеуетті туристер ағынын көбейтеді.

Қалпына келу қажеттілігі

Ғылыми-техникалық прогресс ой еңбегінің үлесін арттырып, күнделікті психологиялық жүктемені күшейтті. Нәтижесінде адамдарға дене және психологиялық күшті қалпына келтіру қажет болып, бұл қажеттілікті туризм тиімді өтейді.

Демалыстың бөлшектенуі

Бос уақыт артқан сайын екі тенденция байқалды: демалыс кезеңінің бөлшектенуі және қысқа мерзімді сапарлардың көбеюі. Сапарлар қысқарғанымен, жиілігі артты. Бұл құбылыс шетел әдебиетінде “аралықты саяхаттар” деп аталады.

“Үш S”-тен “Үш L”-ке көшу

Бұрынғы пассивті демалыстың “Үш S” қағидасы (Sea–Sun–Sand: теңіз–күн–жағажай) біртіндеп “Үш L” формуласына (Lore–Landscape–Leisure: ұлттық дәстүрлер–пейзаж–бос уақыт) орын берді. Бұл туристердің құндылықтары өзгеріп, әсер мен мазмұнға сұраныс артқанын көрсетеді.

Білім мен мәдениеттің рөлі

Зерттеулер білім деңгейі мен саяхатқа бейімділік арасында байланыс бар екенін көрсетеді. Білімі мен мәдениеті жоғары адамдар бос уақытын басқа елдердің тарихын, тұрмысын, фольклоры мен өнерін тануға бағыттап, туризмді рационалды пайдаланады.

Демографиялық факторлар

Демографиялық факторларға халық саны, аумақ бойынша орналасуы, жыныстық-жастық құрылым, еңбекке қабілеттілік, оқушылар мен зейнеткерлер үлесі, отбасылық жағдай және урбанизация жатады. Әдетте халық саны өскен сайын туристер саны да пропорционалды артады.

Жас және мобильділік

Белсенді туризмге 18–30 жас аралығы көбірек қызығады, ал туристік қозғалыстың шарықтау шегі көбіне 30–50 жаста байқалады.

Отбасы және мінез-құлық

Зерттеулер бойынша, бойдақ адамдардың мобильділігі жоғарырақ. Сонымен бірге көптеген елдерде әйелдердің туризмге қызығушылығы жиірек байқалады.

Урбанизация

Қалаларда туристік белсенділік ауылға қарағанда жоғары. Қала ірі болған сайын сұраныс күшейеді: жүйкелік шаршау, жоғары мәдени орта және танымдық қажеттілік әсер етеді.

Дамыған елдердегі демографиялық өзгерістер

  • Халықтың қартаюы: туу деңгейі төмендеп, егде жастағылар үлесі артады.
  • Еңбек етуші әйелдер санының өсуі: некені кешіктіру, тууды кейінге қалдыру және баласыз отбасылардың көбеюі.
  • Жалғызбастылар санының көбеюі (әсіресе ірі қалаларда).

Саяси-құқықтық факторлар

Туризмнің дамуына саяси тұрақтылық, ашық шекара саясаты, әкімшілік бақылауды жеңілдету, салық және ақша саясатының үйлесуі ықпал етеді. Тұрақты саяси орта туристік белсенділікті ынталандырады, ал тұрақсыздық керісінше әсер етеді.

Қақтығыстар мен қауіпсіздік

Аймақтық шиеленістер туризмге тікелей кедергі келтіреді. Мысалы, Израиль–Палестина қақтығысы Таяу Шығыстағы көптеген бағыттардың тартымдылығын төмендетті.

Терроризм әсері

Терроризм мен экстремизм туристік нарық үшін ең қауіпті факторлардың бірі. 2001 жылғы 11 қыркүйектен кейін халықаралық саяхатшылар саны 2000 жылғы 697 млн-нан 2001 жылы 689 млн-ға дейін төмендеді (шамамен 1,3%).

Технологиялық факторлар

Техника мен технология прогресі туризмде жаңа қызмет түрлерін қалыптастырады және бұқаралық туристік қызмет көрсетуді ұйымдастыруды жеңілдетеді. Ерекше рөлді қолжетімді әрі жылдам көлік (ең алдымен әуе қатынасы) атқарады.

Сандық даму

Көлік түрлерінің санының артуы, маршруттар мен бағыттардың көбеюі.

Сапалық даму

Жылдамдықтың өсуі, қауіпсіздіктің артуы және жолаушыға жайлылықтың жақсаруы.

Цифрландыру

Компьютерлік технологиялар мен интернет ақпарат алмасумен қатар, туристік өнімді өткізудің жаңа жүйесін қалыптастырып, тұтынушы мен жеткізушіні тікелей байланыстырады.

Экологиялық фактор

Қоршаған орта — туристік қызметтің негізгі ресурсы әрі әлеуеті. Туризмнің теңгерімсіз дамуы өз негізін әлсіретуі мүмкін: табиғи ресурстар шамадан тыс пайдаланылып, көпшілік туризм орталықтарында табиғи орта бұзылады, адамдардың, жануарлар мен өсімдіктердің өмір сүру жағдайы нашарлайды.

Негізгі тәуекел

Табиғи ортаның деградациясы туристік ұсыныстың құлдырауына, бағыттың тартымдылығы мен бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуіне әкеледі.

Ішкі факторлар

Ішкі факторлар — туризм саласының өз ішінде қалыптасатын құбылыстар мен тенденциялар. Олар қызмет сапасына, ұсыныстың көлеміне және нарықтың тиімділігіне тікелей әсер етеді.

Материалдық-техникалық база

Орналастыру құралдары, көлік, тамақтандыру кәсіпорындары, тұрмыстық қызмет, рекреациялық сала және бөлшек сауда деңгейі.

Нарық пен басқару

  • Тұтынушылардың ақпараттануы және талғамының өзгеруі: стандартты бұқаралық туризмнен әртараптанған туризмге көшу.
  • Координацияның күшеюі: ірі компаниялардың ШОБ-пен әріптестігі, туристік одақтар, жаһандану.
  • Кадрлық қамтамасыз ету: қызметкерлер санын арттыру, еңбек ұйымын жақсарту, кәсіби даярлықты күшейту.
  • Жеке туристік бизнесті қолдау және БАҚ арқылы жарнама мен жылжытудың рөлін арттыру.

Маусымдылық

Маусымдылық — туристік ағымдардың уақыттың белгілі бір кезеңінде және белгілі бір жерде шоғырлануы. Бұл туризмді жоспарлау, ресурстарды бөлу және табысты тұрақтандыру тұрғысынан шешуші мәселе.

Туризм түріне тәуелді

Танымдық туризм маусымдылыққа салыстырмалы түрде аз тәуелді, ал рекреациялық туризмде маусымдық ауытқу айқынырақ.

Аймақтық айырмашылық

Әртүрлі туристік өңірлерде маусымдылық деңгейі климатқа, қолжетімділікке және сұраныс құрылымына байланысты әрқалай болады.

Себептер кешені

Негізгі себептер: климаттық, әлеуметтік және психологиялық факторлар (мысалы, оқушылардың жазғы демалысы және отбасылық жоспарлау).

Факторларды жіктеу: статикалық және динамикалық

Туризмге әсер ететін факторлар көп болғандықтан, оларды жіктеу тәсілдері де әртүрлі. Ыңғайлы жіктеудің бірі — статикалық және динамикалық факторлар.

Статикалық факторлар

Уақыт өте мәні онша өзгермейтін факторлар: табиғи-климаттық, географиялық, мәдени-тарихи шарттар. Демалыс орындарының тартымдылығы көбіне осы факторлармен анықталады.

Динамикалық факторлар

  • Саяси
  • Әлеуметтік-демографиялық
  • Қаржылық-экономикалық
  • Материалдық-техникалық

Көп жағдайда динамикалық факторлардың бағыты елдегі саяси жағдайға тәуелді: күйзеліс, жұмыссыздық, рәсімдердің қатаңдығы, валюта бағамының өзгеруі және өзге де құбылыстар мемлекеттік саясатпен тығыз байланысты.

Туризмді ынталандыратын маңызды шарттар

Халықаралық тәжірибеде туризм дамуына ықпал ететін басты факторлар ретінде мына бағыттар жиі аталады: мемлекеттік қолдау, табыстың өсуі, жұмыс уақытының қысқаруы, көлік пен коммуникацияның дамуы, урбанизация және қоғамдағы рухани құндылықтардың рөлінің артуы.

Мемлекеттік қолдау тетіктері

  • Субсидиялар
  • Жеңілдетілген қарыздар
  • Проценттерді бонификациялау
  • Салықтық жеңілдіктер

Көп елдерде келу туризмін ынталандыру бағдарламалары салық және шекара-кеден тәртібін жеңілдетуді, инвестиция үшін қолайлы жағдай жасауды, шетелдік нарықта жарнамалауды және кадрлар даярлауды қамтиды.

Ел тәжірибесінен қысқа мысалдар

Греция

Инвесторларға тиімді пайыздық мөлшерлеме мен салықтық жеңілдіктер ұсынылады. 1995 жылы туризм саласындағы инвесторларға арналған ортақ көмек сомасы 587 млн АҚШ долларын құраған. Инвестиция көлемі 21 млн АҚШ долларына жетсе, қосымша жеңілдіктер қарастырылады. Туристік нысандар субсидия немесе салық жеңілдігін таңдауға құқылы.

Түркия

Арнайы сертификат арқылы инвестициялық қолдау, кедендік баж бен импортқа ҚҚС-тан босату, жеңілдетілген несиелер беріледі. Кей жағдайларда корпоративтік салық бойынша жеңілдіктер (30–100%) қарастырылады. Туроператорлар үшін де салықтық ынталандыру тетіктері бар. Осындай қолдау соңғы жылдары саланың қарқынды өсуіне ықпал етті.

Қоғамдық байлықтың өсуі

Дамыған елдерде жан басына шаққан табыс өскен сайын, негізгі тұтынуға жұмсалатын шығынның үлесі азайып, туризмге бөлінетін қаржы артады.

Жұмыс уақытының қысқаруы

Көп елдерде жұмыс уақыты қысқарып, орташа демалыс ұзақтығы артты. Еңбек қарқынының өсуі стрессті күшейтіп, демалысқа деген қажеттілікті ұлғайтты.

Көлік және коммуникация

Қолжетімді көлік қоғамның мобильділігін арттырып, сапар санын көбейтті. Әсіресе авиацияның дамуы халықаралық туризмге серпін берді.

Қорытынды

Туризм дамуына әсер ететін факторлар сан алуан: бірқатары сұранысты күшейтіп, аймақтың әлемдік нарықта алға шығуына ықпал етеді; ал теріс факторлар туристік ағымды төмендетіп, саланың дамуын баяулатады. Сондықтан тиімді туристік саясат пен бизнес-стратегия факторларды кешенді бағалауға негізделуі тиіс.

Өңірлердің тартымдылығына әсер ететін факторлар

Әлем өңірлерінің туристер үшін тартымдылығын арттыратын факторлар әдетте табиғи ресурстардың сапасы, инфрақұрылым дамуы, қауіпсіздік деңгейі, қолжетімділік және қызмет көрсету мәдениеті сияқты көрсеткіштермен айқындалады.