Саяси әрі әскери қатынастарды шыңдап дайындау
Асимметриялық соғыс дәуірі: Ирак пен Ауғанстан контексті
2001 жыл әлемді асимметриялық соғыс ұғымымен дүр сілкіндірді: тұрақты армиясы жоқ, аумақтық шекарасы айқын емес ұйымдар мен мемлекеттік қуаты орасан державалардың қақтығысы жаңа сипатқа ие болды. Осы тұрғыда «Әл-Каиданың АҚШ-пен соғысы» деген тұжырым халықаралық саясатта кең талқыланды.
Тақырыпты түсіну үшін АҚШ-тың Ирак пен Ауғанстандағы мемлекет құру үдерістеріне және бұл аймақтарға қызығушылығының алғышарттарына қысқаша тоқталған маңызды. Өйткені география, ресурстар және саяси құрылымдар өзара байланысып, қауіпсіздік күн тәртібін ғана емес, үлкен державалардың стратегиясын да айқындайды.
Негізгі тезис
Ирактың табиғи ресурстары (әсіресе мұнай) мен Ауғанстанның геосаяси орналасуы АҚШ үшін стратегиялық мәнге ие болды; ал терроризм факторы бұл мүдделерді әскери-саяси әрекетке айналдыруға мүмкіндік берді.
Ирак: мемлекет эволюциясы және қайшылықтардың жинақталуы
Ирак аумағы тарихта «Екі өзен аралығы» немесе Месопотамия ретінде белгілі. Бұл өңірде Аккад, Вавилония, Ассирия сияқты көне мемлекеттер өмір сүрді. ХХ ғасырда Ирактағы саяси құрылым түбегейлі өзгерістерге ұшырады: 1921 жылы Ұлыбритания ықпалындағы мемлекеттік институттар қалыптасты, ал 1932 жылға дейін ел британ доминионы сипатында дамыды.
1958 жылдан бастап Ирак тәуелсіз мемлекеттік құрылысын бекіте бастады, британ әскери базалары таратылды, ал жаңа үкімет әлеуметтік-экономикалық реформаларға кірісті. 1968 жылы билікке Социалистік Араб Өрлеу партиясы (Баас) келіп, мұнай секторын ұлттандыру үдерісі күшейді. Бұл қадам Батыс елдерімен, соның ішінде АҚШ-пен қатынасты күрделендірді.
Иран–Ирак соғысы және 1990 жылдардағы санкциялар
1979 жылдан бастап Ирак пен Иран арасындағы шиеленіс күшейіп, 1980–1988 жылдары Иран–Ирак соғысына ұласты. 1990 жылы Ирактың Кувейтке әскер енгізуі АҚШ-пен қарым-қатынасты түбегейлі нашарлатты. 1991 жылғы соғыстан кейін халықаралық қауымдастықтың келісімімен Иракқа сауда-экономикалық санкциялар енгізілді.
Осы кезеңде АҚШ-тың Ирак ішіндегі саяси динамикаға ықпал етуге ұмтылысы күшейіп, оппозициялық құрылымдарға әртүрлі деңгейде қолдау көрсету мәселесі күн тәртібіне шықты. 1994 жылы Ирак Ұлттық Конгресі Күрдістанда Саддам Хусейн үкіметіне қарсы саяси әрекеттерін жандандырды. Ел ішіндегі әлсіз әлеуметтік-экономикалық жағдай бұл текетірестерден одан әрі ушықты.
Ирактың географиясы, демографиясы және экономикасы
Ирак Республикасы (арабша: «Жумхурия әл-Иракия») — Оңтүстік-Батыс Азиядағы, Тигр мен Ефрат өзендері бойында орналасқан мемлекет. Жер көлемі шамамен 444 мың км². Халық құрамы: арабтар (шамамен 75%), күрдтер (шамамен 20%), қалғандары — түрікмендер, ассириялықтар, парсылар, армяндар және басқа этностар. Діни тұрғыда исламның шиит және суннит бағыттарын ұстанушылар басым. Астанасы — Бағдат.
Елдің экономикалық әлеуеті өте жоғары: мұнай, табиғи газ, фосфорит секілді ірі қорлар бар. Иран–Ирак соғысына дейін Ирак мұнай экспортынан жылына 21–26 млрд АҚШ доллары көлемінде табыс тапқаны айтылады. Бұл қаржы қорғаныс қабілетін күшейтуге, индустрия және инфрақұрылым дамытуға жұмсалды. Мұнай өндіру және өңдеу, газ өндіру, цемент өндірісі, электр энергетикасы, машина жасау сияқты салалар дамыды.
1998 жылы Ирак үкіметі БҰҰ арнайы комиссиясының жұмысын шектеуге ұмтылып, соның салдарынан экономикалық бойкот пен шектеулер ұзаққа созылды. Бұл Ирактың ішкі дамуына ғана емес, өңірлік экономикалық байланыстарға да кері әсер етті.
Халықаралық терроризм: жаңа қауіп және жаңа риторика
ХХІ ғасыр басында халықаралық терроризм өзін шекара танымайтын, халықаралық құқықты елемейтін, мемлекеттердің қауіпсіздік кепілдіктерін әлсірете алатын күш ретінде көрсетті. Бұл құбылыстың қауіптілігі туралы Н.Ә. Назарбаев «Сындарлы он жыл» еңбегінде де атап өткен.
Осы жерде күрделі сұрақ туындайды: терроризмнің пайда болуына АҚШ пен Батыс елдерінің сыртқы саясаты ықпал етті ме? Бұл мәселе біржақты жауапқа келмейді, алайда кей зерттеулер АҚШ-тың әлсіз мемлекеттердің ішкі саясатына араласуы, түрлі аймақтардағы әскери қатысуы радикалдануға жанама түрде жағдай жасағанын алға тартады.
Ауғанстан: соғыс, жаңа басқару және тұрақсыздық
2001 жылғы 11 қыркүйек оқиғаларынан кейін АҚШ «Әл-Каиданы» жою және терроризммен күрес ұранымен Ауғанстандағы әскери операцияларын бастады. Кейбір Орталық Азия мемлекеттері бұл науқанға логистикалық және саяси қолдау көрсетті. Ауғанстанның тарихи тұрғыдан империялар бәсекесінің алаңы болғаны белгілі, сондықтан аймақта позиция нығайту мәселесі геосаяси есептермен ұштасып отырды.
Әскери кампания салыстырмалы түрде қысқа мерзімде өткенмен, бейбіт халықтың босқынға айналуына және әлеуметтік күйзелістің тереңдеуіне әкелді. «Талибан» үкіметі құлатылып, Хамид Карзай жетекшілік еткен жаңа басқару жүйесі орнатылды. Конституция жобасын әзірлеу, сайлау өткізу, экономикалық жоспарлар дайындау сияқты қадамдар жасалғанымен, қауіпсіздік пен экономикалық тұрақтану ұзақ уақыт бойы күрделі күйінде қалды.
НАТО, коалиция және халықаралық-құқықтық негіз
НАТО күштері қауіпсіздікті қамтамасыз ету жауапкершілігін өз қолына алып, бірқатар мемлекеттер әскери контингент жіберді. Антитеррористік коалицияның әрекеттері БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің шешімдерімен және БҰҰ Жарғысының 51-бабындағы ұжымдық немесе жеке қорғаныс құқығымен негізделді. Сонымен қатар терроризмді қаржыландыру арналарына тосқауыл қою туралы шешімдер қабылданып, арнайы контртеррористік комитет құрылды.
Әскери тактика тұрғысынан коалиция, көбіне, қысқа мерзімде нақты мақсаттарды көздейтін операцияларға және дәл соққыларға сүйенуге ұмтылды. Бұл ұзаққа созылатын соғыс сценарийінен қашудың бір жолы ретінде сипатталды.
Есірткі экономикасы және қауіпсіздік дағдарысы
Ауғанстанның апиын және есірткі өндірісімен байланысты жаһандық қауіпсіздік мәселесіндегі орны да бөлек. БҰҰ сарапшыларының деректерінде 2002 жылы апиын шикізатының көлемі 3,5–4,6 мың тоннаға дейін жеткені айтылады. Қоймалардағы қордың ұлғаюы, заңсыз айналым арналары және соғыс жағдайындағы бақылаудың әлсіздігі өңірлік және халықаралық қатерлерді күшейтті.
Энергетика, ақпарат және соғыс туралы қоғамдық пікір
АҚШ-тың Иракқа қатысты ұстанымын түсіндіруде мұнай факторын аттап өту қиын. Энергетикалық қорлардың молдығы, Каспий бассейні мен Еуразиялық бағыттағы инвестициялық тартымдылық, сондай-ақ мұнай тасымалына қатысты инфрақұрылымдық жобалар ірі державалардың күн тәртібінде болды.
Бұл тұста ақпарат құралдарының ықпалын да ескеру қажет: қоғамдық пікірді қалыптастыруда, соғысқа қатысты түсіндірулер мен дәлелдеулерді таратуда медианың рөлі зор. Дегенмен БАҚ-тағы барлық мәліметті сүзгісіз қабылдау дұрыс емес; түрлі мүдде, жоспар және идеологиялық бағыттардың қатар жүруі ықтимал.
Соғыс құны және экономикалық есеп
Экономикалық логикаға ишара
Ежелгі стратег Сунь-Цзы соғыстың экономикалық ауыртпалығын, ұзақ логистика мен жабдықтаудың мемлекетке түсіретін салмағын атап өткен. Бұл ойлар қазіргі соғыс шығындары туралы талқылаулармен де үндеседі: қашық аймақтағы операциялар тек қару-жарақ пен әскерді жеткізумен шектелмейді, күнделікті қамтамасыз ету де ірі қаржыны талап етеді.
Кей деректерде АҚШ–Ирак соғысының шығыны 100 млрд АҚШ долларына бағаланса, басқа есептеулер жоспарланған шығынның одан да жоғары болғанын алға тартты. Мұндай жағдайда Ирактың мұнай инфрақұрылымын сақтап қалу және оны бақылау мүмкіндігі соғыс логикасындағы маңызды фактор ретінде қарастырылды.
Халықаралық институттар және күш теңгерімі туралы дау
Мәтінде БҰҰ-ның ықпалы, ұйым ішіндегі келіспеушілік, ірі державалардың қысымы және әлемдік саясаттағы жаңа блоктардың ықтималы туралы ойлар да қозғалады. Бұл пікірлер халықаралық институттардың тәуелсіздігі мен тиімділігіне қатысты кеңірек талқылаудың бір бөлігі ретінде көрінеді.
Қырғи-қабақ соғыс аяқталғаннан кейін біршама тұрақтанғандай көрінген әлемдік тәртіп қайтадан текетірестерге жақындай түсті деген пайым бар. Бұл өзгерістердің түпкі себептері ретінде қауіпсіздік, ресурстар, ықпал аймақтары және экономикалық үстемдік үшін бәсеке аталады.
Саддам Хусейн туралы кіріспе
Соғыс барысында Ирак президенті Саддам Хусейн өз елін қорғау үшін барынша қарсылық көрсеткені жиі айтылады. Ол 1937 жылғы 28 сәуірде Тикрит маңындағы әл-Ауджа ауылында дүниеге келген. Бұдан кейінгі өмірбаяндық және саяси қызметіне қатысты мәселе бөлек, кеңірек талдауды қажет етеді.