Амортизация есебі
Негізгі құралдар: мәні және колледждегі құрамы
Өндірістік үрдісте және ұйым қызметінде ұзақ уақыт пайдаланылып, алдағы кезеңдерде экономикалық пайда әкелетін, әрі еңбек құралы ретінде қолданылатын материалдық активтер негізгі құралдар болып саналады.
Колледждегі негізгі құралдарға мысалдар
- Ғимараттар мен құрылыстар
- Машина, жабдық, құрылғылар
- Өлшеу және реттеу аспаптары
- Көлік құралдары
- Компьютерлер, кеңсе жиһазы
- Кітапхана қоры және өзге де активтер
Нақтылау
Колледж тікелей өнім өндірмегенімен, оқу үдерісін және әкімшілік қызметті қамтамасыз ету үшін негізгі құралдарды кең көлемде пайдаланады. Сондықтан негізгі құралдар есебі ұйымның қаржылық есептілігінде маңызды орын алады.
Негізгі идея: негізгі құралдар — айналымнан тыс активтер, яғни ұйымға ұзақ мерзім қызмет етеді.
Жіктелуі және бухгалтерлік шоттар
Өндіріске қатысуына қарай
- Өндірістік негізгі құралдар
- Өндірістік емес негізгі құралдар
Меншік құқығына қарай
- Меншіктік негізгі құралдар
- Уақытша жалға алынған негізгі құралдар
Жалға алынған негізгі құралдар, әдетте, жалға алушыда баланстан тыс шоттарда есепке алынады.
Негізгі шоттар (үлгілік жоспар бойынша)
| Шот | Атауы |
|---|---|
| 2410 | Негізгі құралдар |
| 2411 | Жер |
| 2412 | Ғимараттар |
| 2413 | Жабдықтар |
| 2414 | Көлік құралдары |
| 2415 | Компьютерлер |
| 2416 | Кеңсе жиһазы |
| 2417 | Құрал-сайман |
| 2420 | Негізгі құралдардың амортизациясы |
| 2430 | Негізгі құралдардың құнсыздануынан болатын шығындар |
Негізгі құралдардың келіп түсуі және құжаттық рәсімдеу
Колледжге негізгі құралдар әртүрлі жолмен келіп түседі: сатып алу, құрылтайшылардың үлес қосуы, басқа ұйымдардың өтеусіз беруі, сондай-ақ уәкілетті мемлекеттік органдардың беруі және өзге жағдайлар.
Негізгі құжат: НҚ-1 нысаны
Келіп түскен негізгі құралдарға НҚ-1 «Негізгі құралдарды қабылдау-тапсыру (орнын ауыстыру) актісі» толтырылады. Акт бухгалтерияға техникалық төлқұжатпен бірге өткізіледі. Осы акт негізінде бухгалтерияда мүліктік карточка ашылып, әр объектіге мүліктік нөмір беріледі (реттік/сериялық нөмірлеу).
Шаруашылық операциялардың үлгі жазбалары
| Операция мазмұны | Дебет | Кредит |
|---|---|---|
| Ұйымның өз қаражаты есебінен салынған ғимараттың бастапқы құнын тану (шаруашылық/мердігерлік тәсіл) | 2410 | 2930 |
| Күрделі жөндеу және жетілдіруге жұмсалған шығындарды капиталдандыру | 2410 | 2920 |
| Негізгі құралды жауапты тұлға арқылы сатып алу | 2410 | 1251 |
| Негізгі құралды ұйымнан сатып алу | 2410 | 3310 |
| Негізгі құралды жеке тұлғадан сатып алу | 2410 | 3540 |
| Түгендеу кезінде анықталған, есепке алынбаған негізгі құралдарды кіріске алу | 2410 | 6280 |
Қабылдау комиссиясы
Қабылдау актісін рәсімдеу үшін ұйым басшысының өкімімен комиссия тағайындалады. Әрбір объектіге, әдетте, бір данадан акт жасалады. Бір типті, құны бірдей және бір ай ішінде қабылданған объектілер үшін жинақталған акт жасауға рұқсат етіледі.
Ішкі орын ауыстыру және беру
Ішкі орын ауыстыру кезінде акт екі дана етіп толтырылады: бір данасы бухгалтерияға, екіншісі тапсырушы бөлімшеде қалады. Ақысыз беру (сыйлау) кезінде екі дана, ал сату кезінде үш дана акт жасалады.
Негізгі құралдарды есептен шығару тәртібі
Колледж негізгі құралдарды: сату, өтеусіз беру, ұрлану, жоғалу, табиғи апат салдарынан жойылу, сондай-ақ айырбастау немесе ұзақ мерзімге жалға беру жағдайларында есептен шығара алады.
Комиссия және актілер
Есептен шығару үшін ұйым басшысының бұйрығымен тұрақты комиссия құрылады. Іске жарамсыздықты, күрделі жөндеудің тиімсіздігін немесе мүмкін еместігін анықтап, тиісті құжаттарды рәсімдейді. Негізгі нысандар:
- НҚ-3 — «Негізгі құралдарды есептен шығару актісі»
- НҚ-4 — «Көлік құралдарын есептен шығару актісі»
Амортизация есебі: ұғым, әдістер және мысалдар
Бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес, амортизация — активтің пайдалы қызмет ету мерзімі бойына оның амортизацияланатын құнын жүйелі түрде тарату процесі. Амортизация сомалары 2420 шотында көрсетіледі.
Колледжде қолданылатын тәсіл
Тұрар Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетінің экономикалық колледжінде негізгі құралдар амортизациясын есептеуде бірқалыпты (түзу сызықты) әдіс қолданылады: актив құны пайдалы мерзім ішінде шығындарға біркелкі бөлінеді.
Формула: AA = (Бастапқы құн − Қалдық құн) / Пайдалану мерзімі
Негізгі амортизация әдістері
- Бірқалыпты (түзу сызықты) әдіс
- Өндірістік әдіс (өнім/жұмыс көлеміне пропорционал)
- Жылдамдатылған әдістер: кумулятивтік және қалдық құнының кему әдісі
Амортизациялық нормалардың үлгісі
Мысал 1: компьютер амортизациясы (түзу сызықты әдіс)
- Бастапқы құны: 73 100 тг
- Қалдық құны: 40 000 тг
- Пайдалы мерзімі: 5 жыл
Амортизацияланатын сома: 73 100 − 40 000 = 33 100 тг
Жылдық амортизация: 33 100 / 5 = 6 620 тг
| Кезең | Бастапқы құн | Жылдық амортизация | Жинақталған тозу | Қалдық құн |
|---|---|---|---|---|
| Сатып алынған сәт | 73 100 | — | — | 73 100 |
| 1 жыл соңында | 73 100 | 6 620 | 6 620 | 66 480 |
| 2 жыл соңында | 73 100 | 6 620 | 13 240 | 59 860 |
| 3 жыл соңында | 73 100 | 6 620 | 19 860 | 53 240 |
| 4 жыл соңында | 73 100 | 6 620 | 26 480 | 46 620 |
| 5 жыл соңында | 73 100 | 6 620 | 33 100 | 40 000 |
Мысал 2: үстел (кеңсе жиһазы) амортизациясы
- Бастапқы құны: 22 800 тг
- Қалдық құны: 10 000 тг
- Пайдалы мерзімі: 10 жыл
Амортизацияланатын сома: 22 800 − 10 000 = 12 800 тг
Жылдық амортизация: 12 800 / 10 = 1 280 тг
Негізгі құралдарды жөндеу және ликвидациялық құн
Негізгі құралдардың мерзімінен бұрын тозып қалмауы үшін ұйымдар оларды белгілі кезең сайын жөндеп отырады. Жөндеу ұйымдастырылуына қарай жай және күрделі болып бөлінеді.
Жай жөндеу
Пайдалану барысында тозған немесе істен шыққан бөлшектерді ауыстыру, қалпына келтіру сияқты ағымдағы жұмыстар.
Күрделі жөндеу
Алдын ала жоспарланып, сапалық және табиғи тозған бөлшектерді толық ауыстыру арқылы негізгі құралды едәуір жаңарту.
Мердігерлік әдіс
Егер колледж жөндеу жұмыстарын арнайы мамандандырылған ұйымдарға жүктесе, бұл мердігерлік әдіс болып саналады.
Ликвидациялық (қалдық) құн туралы ескерту
Колледж тәжірибесінде негізгі құралдың ликвидациялық құны актив кіріске алынған кездегі бастапқы құнының шамамен 0,5%-ын құрауы мүмкін.
Негізгі құралдарды түгендеу
Негізгі құралдардың нақты бар-жоғын анықтау және сақталуын бақылау мақсатында ұйым басшылығы нормативтік актілер мен есеп саясатын басшылыққа алып, кезең-кезеңімен мүліктік түгендеу жүргізеді.
Түгендеу басталғанға дейін тексерілетіндер
- Түгендеу карточкалары, тізімдемелер және тізімдердің толықтығы
- Техникалық паспорттар мен техникалық құжаттардың болуы
- Меншік құқығын немесе жауапты сақтауды растайтын құжаттар
Нәтижені рәсімдеу
Түгендеу нәтижелері бойынша бухгалтерия бухгалтерлік деректермен салыстыру үшін салыстыру тізімдемесін жасайды. Есепте жоқ активтер анықталса, түгендеу тізіміне толық мәліметпен енгізіледі.
Жиілігі
Колледжде негізгі құралдарды түгендеу жылдық қаржылық есептілік пен баланс жасалар алдында, кемінде жылына 1 рет (қарашада) өткізіледі. Жылжымайтын мүлік объектілері бойынша түгендеу 3 жылда 1 рет жүргізілуі мүмкін.
Материалдық емес активтер (МЕА) есебі
Материалдық емес активтер — ұзақ мерзім пайдаланылатын, қолмен ұстауға келмейтін және болашақта табыс әкелетін экономикалық ресурстар. Дебиторлық берешек пен аванстар да «көзге көрінбейтін» сипатта болуы мүмкін, алайда олар қысқа мерзімді болғандықтан МЕА құрамына енгізілмейді.
Шоттар (2-бөлім)
| Шот | Атауы |
|---|---|
| 2700 | Материалдық емес активтер |
| 2710 | Гудвилл |
| 2720 | Гудвиллдың құнсыздануы |
| 2730 | Өзге материалдық емес активтер |
| 2740 | Материалдық емес активтердің амортизациясы |
| 2750 | Өзге материалдық емес активтердің құнсыздануынан болатын шығындар |
Келіп түсуі және бағалануы
МЕА сатып алу, айырбас арқылы алу немесе мемлекеттік субсидия есебінен сатып алу нәтижесінде танылуы мүмкін. МЕА, әдетте, бастапқы құн бойынша бағаланады: сатып алуға кеткен нақты шығындар, қайтарылмайтын салықтар мен алымдар, сондай-ақ активті тікелей пайдалануға дайындауға байланысты өзге шығындар енгізіледі.
Құжаттық рәсімдеу
МЕА қабылдау актісі әр объектіге бір данадан жасалады (қажет жағдайда бірнеше объектіге ортақ акт жасалуы мүмкін). Актке құқықты растайтын құжаттар қоса тіркеліп, бухгалтерияға өткізіледі. Бас бухгалтер қол қойып, ұйым басшысы немесе уәкілетті тұлға бекітеді. Басқа ұйымға берген кезде акт екі данадан рәсімделеді.
Колледж тәжірибесі: бағдарламалық қамсыздандыру
Колледждегі материалдық емес активтердің негізгі бөлігі — бағдарламалық қамсыздандыру. Оның құны 2730 шотында, ал амортизациясы 2740 шотында есептеледі. Пайдалы қызмет ету мерзімі ретінде 5 жыл белгіленген.
МЕА амортизациясы туралы
Материалдық емес активтер пайдалану барысында сапалық тұрғыдан тозады және олардың құны пайдалану мерзімі ішінде кезең-кезеңімен шығындарға жатқызылады. Амортизация мөлшері МЕА-ның бастапқы құны мен пайдалы қызмет ету мерзіміне қарай анықталады.
Пайдалы мерзім анықталмаса
Егер МЕА-ның пайдалы қызмет ету мерзімін сенімді анықтау мүмкін болмаса, амортизация, әдетте, 10 жыл ішінде есептеледі, бірақ ол ұйымның қызмет ету мерзімінен аспауы тиіс.
Амортизацияланатын құн
Амортизацияланатын құн: бастапқы құн − жойылу (ликвидациялық) құн. Жойылу құны, әдетте, нөлге тең деп есептеледі, егер пайдалы мерзім соңында үшінші тараптан сатып алуға кепілді келісім болмаса және өзге негіздер қарастырылмаса.